Quan niệm dân gian Việt về gỗ làm đồ đạc tập trung vào nguồn gốc cây hơn là loại gỗ: người ta thường kiêng gỗ từ cây được coi là nơi thần linh trú như đa, đề, si mọc ở đình chùa, miếu; gỗ cây bị sét đánh, cây chết đứng; gỗ lấy từ nhà cháy, nhà sập. Bên cạnh đó là kinh nghiệm của thợ về gỗ tốt, gỗ xấu, như nhóm tứ thiết bền chắc, mắt gỗ chết dễ nứt. Phần quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; phần kinh nghiệm thợ thì kiểm được bằng mắt và tay.
Bài này tách hai lớp đó ra để bạn biết khi đặt đóng giường, tủ, bàn ghế thì hỏi gì, nhìn gì. Phần ngũ hành của vật liệu gỗ trong kiến trúc nhà ở có bài riêng trong chuyên mục ngũ hành; ở đây chỉ bàn về gỗ làm đồ rời.
Gỗ trong quan niệm dân gian Việt: nguồn gốc quan trọng hơn loại gỗ
Nhà Việt truyền thống dựng bằng gỗ, nên người thợ mộc và gia chủ có cả một lớp kiêng kỵ quanh việc chọn cây, hạ cây và dùng gỗ. Lớp kiêng kỵ này ít khi nói "gỗ loài A xấu, loài B tốt" mà thường xoay quanh câu hỏi cây ấy mọc ở đâu, chết thế nào, từng được dùng vào việc gì.
Lý do có thể hiểu được từ đời sống làng quê. Cây đa, cây đề, cây si đầu làng, sân đình, sân chùa gắn với tín ngưỡng cộng đồng, nhiều làng coi là cây thiêng; chặt về đóng đồ nhà mình là động tới thứ của chung, của thần. Cây bị sét đánh, cây chết khô đứng được coi là cây gặp điềm, đồng thời gỗ những cây ấy thường bị nứt, rỗng ruột, mục bên trong. Gỗ từ nhà cháy, nhà sập vừa gắn với chuyện buồn của người khác, vừa có thể đã cong, giòn vì nhiệt hoặc bị nước ngấm lâu.
Như vậy, nhiều điều kiêng trùng với đánh giá chất lượng gỗ, chỉ khác cách diễn đạt. Một số điều khác thuần là tôn trọng cộng đồng và tín ngưỡng. Cả hai loại đều có lý do để giữ, chỉ cần hiểu đúng bản chất: đây là quan niệm, không phải lời phán về chuyện sẽ xảy ra với gia đình dùng món đồ.
Các loại gỗ dân gian hay kiêng và lý do thực tế
Danh sách dưới đây gom những điều kiêng hay gặp trong lời truyền của thợ mộc và các gia đình. Mức kiêng khác nhau giữa các vùng; không phải nơi nào cũng giữ đủ.
| Gỗ bị kiêng | Quan niệm dân gian | Lý do thực tế có thể có |
|---|---|---|
| Cây đa, đề, si ở đình chùa, miếu, gốc làng | Cây thiêng, nơi thần linh trú, của chung | Tôn trọng tín ngưỡng cộng đồng; gỗ đa, si mềm, xốp, ít dùng làm đồ |
| Cây bị sét đánh | Cây gặp điềm, mang khí dữ | Thân thường nứt dọc, cháy bên trong, gỗ kém bền |
| Cây chết khô đứng | Cây hết sinh khí | Gỗ có thể đã mục, mọt từ bên trong |
| Gỗ nhà cháy, nhà sập | Gắn với chuyện không may | Gỗ giòn, cong, nứt do nhiệt hoặc ngâm nước |
| Gỗ từng dùng làm quan tài, đồ tang | Đồ dành cho việc tang, không dùng cho người sống | Tập quán tang lễ, tôn trọng người đã khuất |
| Cây mọc trong nghĩa trang | Gắn với âm phần | Tôn trọng nơi an táng, thường là đất công |
Với người mua đồ làm sẵn, rất khó biết gỗ lấy từ cây nào. Điều bạn kiểm được là chất lượng gỗ và giấy tờ nguồn gốc; phần còn lại phụ thuộc vào sự trung thực của nơi làm đồ.
Tứ thiết và gỗ tốt theo kinh nghiệm thợ
Trong nghề mộc Việt có cách gọi "tứ thiết" cho bốn loại gỗ cứng, nặng, bền như sắt: đinh, lim, sến, táu. Đây là nhóm gỗ được dùng cho cột, kèo nhà rường, đình làng, và cả đồ đạc cần chịu lực lâu năm. Cách gọi này là kinh nghiệm nghề, không phải xếp loại phong thủy, nhưng nhiều gia đình coi gỗ tứ thiết là "gỗ tốt" theo cả nghĩa bền lẫn nghĩa sang.
Ngày nay các loại gỗ này hầu hết thuộc diện quản lý khai thác chặt, nhiều loài trong rừng tự nhiên đã cạn. Đồ đạc gắn tên lim, táu trên thị trường có thể là gỗ nhập khẩu cùng tên thương mại hoặc gỗ cũ tái chế từ nhà tháo dỡ. Khi mua, bạn nên hỏi giấy tờ nguồn gốc gỗ và nhờ người có nghề nhận biết, thay vì chỉ tin vào tên gọi.
Gỗ đẹp, bền không nhất thiết phải là gỗ quý. Với đồ nội thất trong nhà, gỗ được sấy đúng độ ẩm, xử lý chống mối mọt và hoàn thiện bề mặt tốt quan trọng hơn tên loài. Một chiếc tủ gỗ thông, gỗ cao su được sấy và sơn kỹ dùng ổn định hơn chiếc tủ gỗ quý nhưng còn tươi, đóng xong vài tháng đã cong cánh.
Mắt gỗ, vân gỗ và vết nứt: đọc bằng mắt
Mắt gỗ sống và mắt gỗ chết. Mắt gỗ là chỗ cành mọc ra từ thân. Mắt sống liền với thớ gỗ xung quanh, màu gần giống gỗ, ít khi bong. Mắt chết có viền đen, có khi lỏng, lâu ngày dễ rơi ra để lại lỗ. Một vài lời truyền gắn mắt gỗ với điềm này điềm kia; thực tế thì mắt chết ở chỗ chịu lực như chân giường, thanh ngang là điểm yếu.
Vân gỗ thẳng và vân xoáy. Vân thẳng thường ổn định, ít cong vênh. Vân xoáy, vân sóng đẹp mắt và hay được chọn làm mặt bàn, mặt tủ, nhưng dễ co ngót không đều. Có người thích vân "hình núi", "hình sóng" vì ý nghĩa biểu tượng; đó là sở thích thẩm mỹ, không ảnh hưởng tới người dùng.
Vết nứt chân chim và nứt dọc. Nứt chân chim ở đầu tấm gỗ là chuyện thường gặp khi gỗ khô dần. Nứt dọc dài xuyên qua tấm, nhất là ở mặt giường, chân bàn, là dấu hiệu gỗ sấy chưa đạt hoặc chịu lực sai.
Màu gỗ không đều. Phần dác (gần vỏ) thường nhạt và dễ mọt hơn phần lõi. Đồ làm từ nhiều dác thì nên được xử lý chống mọt kỹ.
Mùi gỗ. Gỗ thơm như hương, long não, pơ mu được ưa vì mùi dễ chịu và một số loại ít bị côn trùng. Mùi chua, mùi hắc mạnh ở đồ mới có thể đến từ keo, sơn chưa khô hẳn.
Ván công nghiệp nhìn theo phong thủy và theo sức khoẻ
Phần lớn đồ nội thất hiện nay làm từ ván công nghiệp như ván dăm, ván sợi MDF, HDF, ván ép nhiều lớp, phủ melamine hoặc laminate. Câu hỏi hay gặp là ván công nghiệp có còn thuộc hành Mộc không, có "kém phong thủy" hơn gỗ tự nhiên không. Người làm phong thủy thường trả lời rằng ván làm từ sợi gỗ vẫn được xếp vào Mộc, còn bề mặt phủ màu gì thì xét theo màu ấy. Không có cơ sở để coi đồ ván công nghiệp là xấu về mặt quan niệm.
Điều đáng quan tâm hơn là chất lượng keo và lượng formaldehyde phát thải. Ván kém chất lượng có thể bốc mùi hắc trong thời gian đầu, ảnh hưởng tới không khí trong phòng, nhất là phòng ngủ đóng kín điều hoà. Khi mua, bạn nên hỏi ván đạt mức phát thải nào theo tiêu chuẩn nhà sản xuất công bố, thường ghi các ký hiệu như E1, E0 hoặc tương đương, và yêu cầu xem giấy tờ.
Ván công nghiệp cũng sợ nước hơn gỗ tự nhiên. Ở tủ bếp, tủ lavabo, tủ giày, chân tủ sát sàn, nên chọn loại ván chịu ẩm và dán cạnh kín. Trong cách nói phong thủy, đồ phồng rộp, bong tróc là đồ "hỏng khí"; trong cách nói kỹ thuật, đó là ván bị ngấm nước.
Gỗ quý hiếm và chuyện nguồn gốc hợp pháp
Một số đồ nội thất được rao là làm từ gỗ quý hiếm như trắc, cẩm lai, hương, gụ, pơ mu hay các loài gỗ có mùi thơm đặc biệt. Nhiều loài trong số này đã được đưa vào danh mục quản lý, hạn chế hoặc cấm khai thác từ rừng tự nhiên theo quy định của Việt Nam và các công ước quốc tế về buôn bán động thực vật hoang dã. Nguyên lý chung là gỗ phải có nguồn gốc hợp pháp và giấy tờ đi kèm; chi tiết danh mục thay đổi theo thời gian, nên bạn cần kiểm văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan kiểm lâm khi mua món giá trị lớn.
Ở góc phong thủy, không có trường phái nghiêm túc nào đòi đồ nội thất phải làm từ gỗ quý hiếm. Những lời như "giường gỗ X giúp ngủ ngon, giữ của" là lời quảng cáo. Ở góc đạo lý thường ngày, nhiều người thấy không yên lòng khi dùng món đồ làm từ cây rừng bị khai thác trái phép, và đó là một lý do chính đáng để hỏi nguồn gốc.
Nếu gia đình thích mùi thơm của gỗ, có thể chọn đồ nhỏ làm từ gỗ trồng hoặc gỗ tái chế có nguồn rõ, như hộp đựng, khay, giá sách. Gỗ thông, tràm, keo, cao su, xoan đào trồng là các loại gỗ rừng trồng phổ biến ở Việt Nam, đủ dùng cho phần lớn đồ nội thất gia đình khi được sấy và xử lý tốt.
Hỏi gì khi đặt đóng đồ gỗ
Khi đặt xưởng đóng giường, tủ, bàn ghế, vài câu hỏi dưới đây giúp bạn nhận đúng món đồ mình muốn:
- Gỗ gì, tự nhiên hay ván công nghiệp, nếu tự nhiên thì gỗ nhập hay gỗ trong nước, có giấy tờ nguồn gốc không.
- Gỗ đã sấy chưa, độ ẩm khoảng bao nhiêu khi đóng. Gỗ tươi đóng đồ dễ co ngót, hở mộng.
- Đã xử lý chống mối mọt chưa, bằng cách nào.
- Sơn phủ loại gì, gốc nước hay gốc dầu, cần để bao lâu cho bay mùi trước khi đưa vào phòng ngủ.
- Các mối nối dùng mộng, vít hay keo; chỗ chịu lực như chân giường, thanh đỡ nệm làm thế nào.
- Nếu gia đình muốn tránh gỗ có nguồn gốc kiêng như đã nêu, hãy nói rõ ngay từ đầu để xưởng không dùng gỗ cũ không rõ nguồn.
Câu cuối là cách tôn trọng quan niệm gia đình mà không phải đi kiểm từng cây gỗ. Phần lớn xưởng có uy tín sẽ trả lời thẳng được.
Câu hỏi thường gặp
Gỗ mít có dùng làm giường, tủ được không?
Gỗ mít được dùng nhiều để tạc tượng thờ và làm đồ thờ ở Việt Nam, nên một số gia đình ngại dùng làm giường. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Về kỹ thuật, gỗ mít bền, ít cong vênh, màu vàng đẹp, dùng làm đồ nội thất vẫn được.
Gỗ cũ từ nhà rường, nhà cổ tháo dỡ có nên làm đồ nội thất không?
Nhiều người chuộng gỗ cũ vì đã ổn định, ít co ngót và có vẻ đẹp thời gian. Bạn nên kiểm mọt, mục, vết đinh cũ, và hỏi nguồn gốc rõ ràng. Một số gia đình kiêng dùng gỗ từ phần thờ của nhà cũ như án gian, cột cái để làm giường.
Đồ gỗ có mùi hắc sau khi mua có sao không?
Mùi hắc thường đến từ sơn, keo hoặc ván công nghiệp mới. Bạn nên để đồ ở chỗ thoáng gió vài ngày, mở cửa sổ phòng thường xuyên và không đóng kín phòng ngủ ngay. Nếu mùi kéo dài nhiều tuần, nên liên hệ nơi bán để hỏi về vật liệu.
Có cần chọn loại gỗ theo mệnh gia chủ không?
Một số người chọn màu gỗ theo mệnh, ví dụ gỗ màu đỏ nâu cho người được coi là hợp hành Hoả. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Về thực tế, độ bền, khả năng chịu ẩm và màu hợp với phòng quan trọng hơn khi chọn gỗ.
Gỗ quý có làm đồ đạc "mang lộc" hơn không?
Không có cơ sở để nói gỗ quý mang lộc. Gỗ quý thường bền, đẹp và có giá trị, nên được quý trọng. Nếu ai đó dùng lời "gỗ mang lộc" để nâng giá, bạn nên đánh giá món đồ bằng chất lượng và nguồn gốc gỗ.
Đồ tre, mây có được xếp vào hành Mộc không?
Theo cách xếp phổ biến, tre, mây, cói là vật liệu thực vật nên được xếp vào hành Mộc như gỗ. Đồ tre mây nhẹ, thoáng, hợp khí hậu nóng ẩm, nhưng cần giữ khô để không mốc và nên có lớp phủ bảo vệ.