Cửa trước thẳng cửa sau là khi đứng ở cửa chính nhìn được suốt ra cửa sau (hoặc cửa sổ lớn phía sau) trên cùng một trục. Trong quan niệm phong thuỷ, kiểu nhà này bị coi là "khí vào rồi ra ngay", không tụ lại trong nhà; có người gọi là xuyên đường hay tiền hậu thông. Theo cách giải thích dân gian, nhà như vậy khó giữ của, người ở hay bồn chồn.
Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Nhưng phía sau nó có những lý do rất đời thường: gió lùa thẳng mạnh và bụi, nhà bị nhìn xuyên từ ngoài đường, kẻ gian dễ quan sát, bố trí đồ đạc bị cắt đôi. Mặt khác, nhà ở khí hậu nóng ẩm như Việt Nam lại cần gió xuyên phòng. Cách làm hợp lý là giữ đường gió nhưng bẻ cong nó, chứ không bịt kín.
Quan niệm nói gì và vì sao người xưa ngại
Trong cách hình dung của phong thuỷ, khí đi theo đường cong và chậm thì tụ, đi thẳng và nhanh thì tán. Cửa chính là "khí khẩu", nơi khí vào nhà; nếu ngay phía đối diện là một cửa mở khác trên cùng trục, khí đi một mạch xuyên qua. Hình ảnh hay được dùng là một mũi tên bắn thẳng qua thân nhà. Từ đó dân gian suy ra nhà khó tích luỹ, tiền vào rồi đi.
Ở nhà truyền thống Bắc Bộ, gian giữa thường có cửa trước mở ra sân, còn phía sau là tường hậu hoặc chỉ có cửa nhỏ lệch về gian bên. Bàn thờ đặt ở gian giữa, sát tường hậu. Bố cục ấy vô tình làm cho trục giữa nhà không bị xuyên suốt. Khi nhà ống đô thị xuất hiện, với cửa trước ra phố và cửa sau ra ngõ cùng nằm trên một đường thẳng, chuyện xuyên trục mới trở nên phổ biến và được bàn nhiều.
Nói cho công bằng, các sách phong thuỷ không nói giống nhau về chuyện này, và mức độ "nặng nhẹ" mỗi người diễn giải một kiểu. Không có bằng chứng nào cho thấy vị trí cửa quyết định chuyện tiền bạc của gia đình.
Những lý do thực tế đứng sau quan niệm
Gió lùa thẳng. Khi hai cửa thẳng hàng cùng mở, gió đi một mạch, đủ mạnh để thổi bay giấy, làm cửa đập, cuốn bụi đường vào sâu trong nhà. Mùa đông miền Bắc, gió bấc lùa thẳng qua phòng khách rất khó chịu.
Riêng tư. Người đi ngoài đường nhìn qua cửa chính thấy được tới tận cuối nhà, kể cả bếp và khu sinh hoạt. Với nhà phố mở cửa cả ngày để kinh doanh, đây là cảm giác bị phơi ra thường trực.
An ninh. Kẻ gian đứng ngoài quan sát được người trong nhà đang ở đâu, cửa sau có mở hay không. Hai cửa thẳng hàng cũng tạo lối chạy nhanh nhất từ trước ra sau.
Trẻ nhỏ và vật nuôi. Một đường thẳng không vật cản từ trong nhà ra đường lớn là đường chạy quen thuộc của trẻ con và chó mèo. Nhà mặt phố đông xe nên tính chuyện này.
Bố trí nội thất. Lối đi xuyên trục cắt đôi phòng khách, sofa và tivi phải nép sang một bên, khó tạo được một góc ngồi yên ổn có điểm tựa phía sau.
Nhưng nhà ở Việt Nam lại cần gió xuyên phòng
Thông gió xuyên phòng (gió vào một phía, ra phía đối diện) là một trong những cách làm mát hiệu quả và rẻ nhất cho nhà ở vùng nóng ẩm. Gió đi qua người làm mồ hôi bay hơi nhanh hơn, cảm giác mát hơn hẳn so với không khí đứng; gió cũng mang ẩm và mùi bếp ra ngoài. Nhà ống sâu mười mấy mét mà chỉ mở một đầu thường bí và nồm.
Vì vậy nếu hiểu quan niệm "cửa trước thẳng cửa sau" là phải bịt cửa sau thì sẽ đổi một vấn đề nhỏ lấy một vấn đề lớn hơn. Cách hiểu hợp lý hơn: giữ cửa ở cả hai đầu nhưng để đường gió đi lệch, vòng qua một vật cản thoáng như vách lam, cầu thang hay giếng trời. Gió vẫn xuyên qua nhà, chỉ là không thổi một mạch và không ai đứng ngoài nhìn suốt được.
Đây cũng là chỗ phong thuỷ và kiến trúc khí hậu gặp nhau: cả hai đều thích dòng chảy uốn lượn vừa phải hơn là đường thẳng tuột.
Khi nào thì gọi là "thẳng", các trường hợp hay gặp
Không phải mọi cặp cửa đối nhau đều bị coi là xuyên trục. Bảng sau gom các tình huống thường gặp, kèm cách người làm nghề hay đánh giá:
| Tình huống | Theo quan niệm | Nhìn thực tế |
|---|---|---|
| Hai cửa cùng trục, thấy suốt, không vật cản | được coi là xuyên đường rõ nhất | gió lùa mạnh, lộ toàn bộ nhà |
| Hai cửa lệch nhau quá nửa bề rộng cửa | thường không coi là xuyên | gió đi chéo, ít lộ |
| Cửa chính thẳng cửa sổ lớn phía sau | nhiều người coi giống xuyên đường | nhẹ hơn vì cửa sổ có bệ, có song |
| Giữa hai cửa có cầu thang hoặc giếng trời chắn tầm nhìn | coi là đã có vật đỡ, khí được giữ | gió vẫn qua, tầm nhìn bị cắt |
| Căn hộ chung cư: cửa căn thẳng cửa ban công | hay được nhắc nhất ở chung cư | gió hành lang lùa vào khi mở cửa |
| Cửa sau luôn đóng, chỉ mở khi đổ rác | nhiều người cho là không đáng ngại | gần như không ảnh hưởng gì |
Thấy rằng mức độ phụ thuộc nhiều vào việc cửa sau có thường mở hay không và có gì chắn giữa. Một cặp cửa thẳng hàng nhưng ở giữa có cầu thang đặc thì về cả quan niệm lẫn thực tế đều đã khác hẳn một cặp cửa nhìn suốt.
Nhà phố vừa ở vừa buôn bán: trường hợp khó nhất
Nhà mặt phố kinh doanh ở tầng một thường mở toang cửa trước từ sáng đến tối, cửa sau ra ngõ để nhập hàng, và lối đi xuyên suốt là đường vận chuyển hàng hoá. Ở đây không thể dựng bình phong giữa nhà như nhà chỉ để ở, vì nó cản lối đi của hàng và khách.
Cách thường dùng là chia tầng một thành hai vùng: vùng bán hàng phía trước và vùng sinh hoạt phía sau, ngăn bởi một vách có cửa lệch về một bên. Đường hàng hoá chạy dọc một bức tường, còn vùng sinh hoạt có lối vào riêng qua cửa vách. Khách đứng ở quầy không nhìn thấy bếp, trong khi gió từ cửa trước vẫn đi theo đường hàng hoá ra phía sau. Nếu nhà có giếng trời ở giữa, đó là chỗ đặt vách ngăn tự nhiên nhất.
Với cửa hàng nhỏ chỉ một gian, nhiều chủ nhà đặt kệ hàng cao vuông góc với trục, làm vật đỡ tầm nhìn mà vẫn tận dụng được diện tích bày hàng. Cách này hợp với cả quan niệm lẫn công năng, không tốn thêm đồng nào.
Tự kiểm nhà mình trong năm phút
Trước khi nghe ai đó phán rằng nhà bị xuyên đường, bạn có thể tự trả lời năm câu sau:
- Đứng ngay ngưỡng cửa chính nhìn vào: bạn thấy được cửa sau hay cửa sổ lớn phía sau không, thấy toàn bộ hay chỉ một phần?
- Cửa sau mở bao nhiêu giờ mỗi ngày, có mở về đêm không?
- Khi cả hai cửa cùng mở, gió trong phòng khách có làm bay giấy, đập cửa, cuốn bụi không?
- Người ngoài đường đứng trước cửa có nhìn thấy khu bếp, phòng ngủ, chỗ để đồ quý không?
- Có trẻ nhỏ hoặc vật nuôi hay chạy thẳng từ trong nhà ra đường không?
Nếu cả năm câu đều không thành vấn đề thì về mặt thực tế, ngôi nhà đang ổn; việc có xử lý theo quan niệm hay không là lựa chọn của gia đình. Nếu có từ hai câu trở lên làm bạn khó chịu, những giải pháp nhẹ ở phần trên đáng để thử.
Khi đang thiết kế nhà mới
Đây là lúc xử lý rẻ nhất, chỉ tốn vài nét bút trên bản vẽ:
- Dời cửa sau lệch khỏi trục cửa chính ít nhất một bề rộng cửa, ưu tiên lệch về phía có bếp hoặc lối ra sân phơi.
- Đặt cầu thang, khu vệ sinh chung hoặc giếng trời ở giữa nhà, làm vật đỡ tự nhiên trên đường nhìn.
- Nếu buộc phải thẳng hàng (nhà rất hẹp), thiết kế một vách lam hoặc kệ hai mặt cố định cách cửa chính vài mét, để trống phía trên và phía dưới cho gió qua.
- Thay cửa sau bằng cửa sổ cao hoặc ô thoáng có lam khi không cần lối đi lại ở phía sau.
- Bố trí sofa và bàn uống nước tựa vào tường bên, không đặt giữa trục đi.
Khi giao cho kiến trúc sư, bạn chỉ cần nói "không muốn đứng ở cửa chính nhìn thấy cửa sau, nhưng vẫn muốn gió xuyên". Phần lớn người thiết kế có kinh nghiệm sẽ hiểu ngay và có nhiều cách xử lý.
Khi nhà đã ở và không muốn đục sửa
Các cách dưới đây không đụng kết cấu, đặt hay bỏ đều dễ:
- Bình phong hoặc vách lam gỗ đặt sau cửa chính một khoảng đủ cho người đi vòng, cao tầm 1,6–2 m, để hở dưới chân và phía trên.
- Kệ sách hoặc kệ trang trí hai mặt, vừa chắn tầm nhìn vừa có chỗ để đồ.
- Rèm vải mỏng hoặc rèm hạt ở cửa sau, kéo khi cần riêng tư, vén khi muốn đón gió.
- Một chậu cây cao lá dày đặt lệch giữa trục, chú ý ánh sáng đủ cho cây sống.
- Thay cửa sau đặc bằng cửa lưới chống muỗi hoặc cửa có ô kính mờ, giữ gió mà giảm tầm nhìn.
- Thói quen đóng cửa sau khi không dùng, nhất là ban đêm và khi nhà vắng người.
Ví dụ giả định: một nhà ống rộng 4 m, sâu 18 m ở ngõ phố, cửa chính và cửa sau thẳng hàng. Gia đình đặt một vách lam gỗ cao 1,8 m cách cửa chính khoảng 3,5 m, kê sofa dọc tường trái, và thay cửa sau bằng cửa lưới. Chi phí thấp, gió vẫn đi qua, người đứng ngoài ngõ không còn nhìn thấy bếp. Vật phẩm phong thuỷ treo lên cửa không thay được những thay đổi kiểu này.
Câu hỏi thường gặp
Cửa trước thẳng cửa sau có phải sửa ngay không?
Không cần vội. Đây là quan niệm, và tác động thực tế chủ yếu là gió lùa, riêng tư, an ninh. Nếu gia đình thấy dễ chịu và cửa sau ít mở thì có thể để nguyên. Nếu khó chịu, các cách như vách lam, kệ hai mặt, rèm là đủ và không phải đục sửa.
Treo rèm hạt có tác dụng gì?
Rèm hạt hoặc rèm vải mỏng cắt tầm nhìn thẳng mà vẫn cho gió qua một phần. Theo quan niệm, nó làm khí đi chậm lại. Về thực tế, nó giảm cảm giác bị nhìn xuyên và giảm bụi lùa. Rèm hạt nhựa nên chọn loại dày dặn, không dễ đứt rơi hạt nhỏ, nhất là nhà có trẻ nhỏ.
Cửa chính thẳng cửa sổ phía sau có sao không?
Nhiều người coi đây là trường hợp nhẹ hơn hai cửa đi thẳng hàng, vì cửa sổ có bệ và song, người không đi xuyên được. Nếu cửa sổ rất lớn, gần như kính suốt sàn, thì cảm giác nhìn xuyên vẫn có; có thể dùng rèm hoặc cây để làm mềm.
Nhà ống có bắt buộc phải có cửa sau không?
Không có quy định chung bắt buộc nhà ở riêng lẻ phải có cửa sau, nhưng cửa sau hoặc lối ra phía sau giúp thông gió, thoát người khi có sự cố và tiện việc đổ rác, phơi đồ. Khi bỏ cửa sau, nên thay bằng cửa sổ hoặc ô thoáng đủ lớn ở đầu nhà phía sau.
Bình phong đặt cách cửa chính bao xa là vừa?
Đủ để người bước vào, đóng cửa, cởi giày và đi vòng qua mà không vướng, thường vài bước chân trở lên tuỳ chiều sâu nhà. Bình phong đặt sát cửa quá sẽ làm lối vào chật và tối; đặt quá xa thì phòng khách bị chia nhỏ.
Chung cư cửa căn hộ thẳng ban công thì làm gì?
Cách hay dùng là một tủ giày hoặc vách lửng ở sảnh vào, để trống phía trên, cùng rèm ở cửa ban công. Không nên dựng vách đặc kín vì căn hộ thường chỉ có một hướng đón gió; chắn kín sẽ làm căn hộ bí hơn.