Mỗi nền văn hoá có con số kiêng riêng, phần lớn sinh ra từ âm đọc hoặc từ một câu chuyện tôn giáo, lịch sử. Số 4 bị né ở Trung Hoa, Nhật Bản, Hàn Quốc vì đọc gần âm "chết"; người Nhật còn ngại số 9 vì đọc gần âm "khổ". Ở phương Tây, số 13 bị kiêng rộng rãi; người Ý ngại số 17 vì cách viết La Mã của nó.
Với người Việt, hiểu những lời kiêng này có ích thực tế: khi đón khách du lịch, làm ăn với đối tác nước ngoài, chọn quà, đánh số phòng khách sạn hay đặt tên sản phẩm xuất khẩu. Bài này đi qua từng vùng, giải thích nguồn gốc ở mức chắc chắn, và gợi ý cách ứng xử. Những điều nêu là quan niệm văn hoá của mỗi nơi, mức tin tuỳ mỗi người, và không phải ai ở nước đó cũng kiêng.
Bảng tóm tắt: số kiêng và số được ưa ở một số nơi
Bảng dưới gom những con số hay được nhắc. Cột "vì sao" chỉ ghi giải thích phổ biến; nhiều lời kiêng có nguồn gốc còn tranh luận.
| Nơi | Số hay bị kiêng | Vì sao | Số hay được ưa |
|---|---|---|---|
| Trung Hoa | 4, đôi khi 14 | Gần âm "tử" | 8 (gần âm "phát"), 6, 9 |
| Nhật Bản | 4 và 9 | 4 đọc "shi" gần "chết", 9 đọc "ku" gần "khổ" | 7, số lẻ trong một số dịp |
| Hàn Quốc | 4 | Đọc "sa" gần chữ "chết" gốc Hán | 3, 7 |
| Các nước phương Tây | 13 | Nhiều giải thích, hay nhắc Tiệc Ly có mười ba người | 7 |
| Ý | 17 | Số La Mã XVII đảo chữ thành VIXI, nghĩa là "đã từng sống" | Tuỳ vùng |
| Nga và một số nước Đông Âu | Số hoa chẵn khi tặng người sống | Bó hoa chẵn dành cho tang lễ | Bó hoa số lẻ |
Bảng này chỉ là phác hoạ. Trong mỗi nước, mức độ kiêng khác nhau giữa người già và người trẻ, giữa nông thôn và thành phố, giữa người giữ đạo và người không.
Điểm chung dễ thấy là các lời kiêng mạnh nhất đều gắn với cái chết hoặc nỗi khổ, còn các con số được ưa thường gắn với sự sinh sôi, tiền bạc hay một con số thiêng trong tôn giáo. Con người ở khắp nơi dùng con số như một cách nói gián tiếp về những điều mình sợ và những điều mình mong.
Đông Á: số 4, số 9 và chuyện đọc chữ
Ở Trung Hoa, Nhật Bản và Hàn Quốc, chữ số được đọc theo âm gốc Hán, và chữ "tứ" (bốn) đọc rất gần chữ "tử" (chết). Vì vậy số 4 bị tránh ở số phòng bệnh viện, số tầng, số nhà, số xe. Ở Hàn Quốc, nhiều thang máy ghi chữ F thay cho tầng 4, vì F là chữ cái đầu của "four" trong tiếng Anh. Tiếng Nhật có cách đọc thuần Nhật cho số 4 là "yon", nên người Nhật hay dùng cách đọc này để tránh âm "shi".
Người Nhật còn kiêng số 9, đọc là "ku", trùng âm với chữ khổ. Một số bệnh viện được kể là tránh đánh số phòng 4 và 9. Khi tặng quà cho người Nhật, bộ quà gồm bốn món thường bị coi là thiếu tế nhị. Ngược lại, người Nhật có lễ Shichi-Go-San cho trẻ em lên ba, năm và bảy tuổi, cho thấy các số lẻ này được coi là mốc tốt lành.
Ở Trung Hoa, số 8 được ưa đặc biệt. Lễ khai mạc Thế vận hội Bắc Kinh được ấn định vào 8 giờ 8 phút tối ngày 8 tháng 8 năm 2008, một ví dụ hay được nhắc về sức nặng của con số này. Người Trung Hoa cũng có những "câu nói bằng số" trên mạng, như 520 đọc gần âm "anh yêu em" trong tiếng Hán phổ thông, nên ngày 20 tháng 5 thành một ngày lễ tình nhân không chính thức.
Phương Tây: số 13, thứ Sáu ngày 13 và số 7
Số 13 là con số kiêng nổi tiếng nhất ở phương Tây, đến mức có tên riêng cho nỗi sợ nó trong tiếng Anh. Cách giải thích phổ biến nhất là bữa Tiệc Ly có mười ba người, trong đó có kẻ phản bội. Nhưng các nhà sử học cho rằng nỗi kiêng này hình thành qua nhiều lớp, và mức phổ biến rộng của nó có lẽ chỉ mới mấy thế kỷ gần đây. Thứ Sáu ngày 13 còn bị coi là ngày xui kép.
Hệ quả thực tế dễ thấy là nhiều khách sạn, toà nhà cao tầng, hãng hàng không bỏ tầng 13, phòng 13 hay hàng ghế 13. Đây là quyết định kinh doanh để khách khỏi phiền lòng, không phải quy định bắt buộc. Cũng có nơi giữ nguyên, và nhiều người phương Tây không hề bận tâm.
Ngược lại, số 7 được coi là may mắn, phần vì vai trò của nó trong truyền thống Do Thái – Kitô giáo (câu chuyện sáng tạo trong bảy ngày), phần vì văn hoá đại chúng. Cụm từ "lucky seven" phổ biến trong tiếng Anh. Điều thú vị là với nhiều người Việt, số 7 lại bị e ngại vì âm "thất". Cùng một con số, hai nền văn hoá cho hai cảm xúc ngược nhau, minh chứng rõ rằng nghĩa của con số là do con người gán cho.
Những trường hợp đặc biệt: số 17 ở Ý và bó hoa chẵn ở Đông Âu
Ở Ý, số 17 bị nhiều người coi là xui. Giải thích hay được nhắc là số La Mã của 17 viết là XVII; đảo các chữ cái này có thể thành VIXI, một từ tiếng Latin có nghĩa "đã từng sống", tức là đã chết. Thứ Sáu ngày 17 ở Ý mang tiếng tương tự thứ Sáu ngày 13 ở các nước khác. Một số sản phẩm xuất sang Ý được kể là đổi tên hoặc số hiệu để tránh con số này.
Ở Nga và một số nước Đông Âu, số lượng hoa trong bó có ý nghĩa rõ ràng: bó hoa số chẵn dành cho tang lễ, tặng người sống phải là số lẻ. Đây là lời kiêng rất phổ biến, ai lỡ tặng bó hoa chẵn có thể khiến người nhận khó xử. Khi đón khách từ các nước này, đây là chi tiết đáng nhớ.
Con số 666 trong văn hoá Kitô giáo phương Tây gắn với "con số của con thú" trong sách Khải Huyền, nên bị nhiều người tránh. Mức độ kiêng tuỳ vào niềm tin cá nhân; trong đời sống thường ngày, nhiều người không bận tâm.
Ứng xử khi đón khách, làm ăn với người nước ngoài
Nếu bạn làm du lịch, kinh doanh xuất khẩu hay đơn giản là có bạn bè nước ngoài, vài bước dưới đây giúp tránh những phiền lòng nhỏ.
- Biết khách đến từ đâu. Khách Nhật, Hàn, Trung Hoa, khách phương Tây và khách Đông Âu có những con số kiêng khác nhau.
- Với quà tặng, tránh bộ bốn món cho khách Đông Á, tránh bó hoa số chẵn cho khách Nga và Đông Âu. Nếu không chắc, chọn số lẻ ba hoặc năm thường an toàn.
- Với khách sạn, homestay, nhà hàng, cân nhắc không xếp khách Đông Á vào phòng hay bàn số 4 nếu có lựa chọn khác, hoặc đặt tên phòng bằng chữ thay cho số.
- Với sản phẩm xuất khẩu, kiểm tra tên gọi và mã hàng có vô tình mang con số hoặc âm đọc nhạy cảm ở thị trường đích không.
- Khi không chắc, hỏi một cách tự nhiên. Phần lớn khách nước ngoài sẽ cảm kích vì bạn quan tâm đến văn hoá của họ.
Những việc này không đòi hỏi tin vào lời kiêng. Đó là phép lịch sự liên văn hoá, giống như tìm hiểu món ăn khách không dùng được trước khi mời cơm.
Ví dụ giả định: một homestay đón khách từ nhiều nước
Ví dụ giả định: một homestay ở Đà Lạt có năm phòng, đánh số từ 1 đến 5. Mùa này khách đặt phòng gồm một gia đình Hàn Quốc, một cặp đôi Nga và một nhóm bạn Nhật. Chủ nhà biết rằng phòng số 4 có thể khiến khách Hàn và khách Nhật không thoải mái, nên đổi cách gọi phòng sang tên các loài hoa, giữ số chỉ trong sổ quản lý nội bộ.
Khi chuẩn bị hoa tươi chào đón, chủ nhà đặt bình hoa ba hoặc năm bông, tránh số chẵn cho phòng khách Nga. Khi gửi quà nhỏ lúc khách trả phòng, bộ quà cho nhóm khách Nhật gồm ba món thay vì bốn. Tất cả những điều chỉnh này gần như không tốn thêm chi phí, nhưng cho thấy sự chu đáo.
Điều chủ nhà không làm là đi xa hơn mức cần thiết: không cố đổi số nhà trên giấy tờ, không đặt vật phẩm "hoá giải" ở phòng số 4 cũ. Những lời kiêng của khách được tôn trọng ở phần khách nhìn thấy và dùng tới, còn phần hành chính vẫn giữ đúng như quy định. Đó là cách ứng xử cân bằng giữa phép lịch sự và sự tỉnh táo.
Nhìn lại từ phía người Việt
Đặt các lời kiêng của thế giới cạnh nhau, ta thấy một quy luật đơn giản: con số bị kiêng thường vì nó đọc giống một từ đáng sợ, hoặc vì nó gắn với một câu chuyện buồn. Không có con số nào xấu trong bản chất. Số 4 bình thường với người Pháp, số 13 bình thường với người Nhật, số 7 là may với người Anh nhưng lại khiến một số người Việt e ngại.
Hiểu điều này giúp bạn thoải mái hơn với chính những lời kiêng của mình. Nếu gia đình bạn tránh một con số, đó là truyền thống đáng tôn trọng; nhưng không cần coi nó như một quy luật tự nhiên. Khi cần đánh đổi, ví dụ giữa một căn nhà tốt mang số kiêng và một căn kém hơn mang số đẹp, nhìn rộng ra thế giới sẽ giúp bạn chọn bình tĩnh hơn.
Cũng nên nhớ rằng khi một người nước ngoài sống lâu ở Việt Nam, họ có thể tiếp nhận thêm lời kiêng của người Việt, và ngược lại. Quan niệm về con số luôn chuyển động theo giao lưu. Thứ ở lại lâu nhất thường không phải lời kiêng cụ thể mà là thói quen quan tâm đến cảm nhận của người đối diện.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người Nhật kiêng cả số 4 và số 9?
Trong tiếng Nhật, số 4 có cách đọc "shi" trùng âm với chữ chết, số 9 có cách đọc "ku" trùng âm với chữ khổ. Vì vậy hai con số này hay được tránh trong bệnh viện, quà tặng và một số dịp quan trọng.
Ở Hàn Quốc, tầng 4 trong thang máy ghi thế nào?
Nhiều toà nhà ở Hàn Quốc ghi chữ F thay cho số 4, lấy chữ cái đầu của từ "four" trong tiếng Anh. Có toà nhà vẫn ghi số 4 bình thường. Đây là lựa chọn của chủ toà nhà, không phải quy định chung.
Thứ Sáu ngày 13 có phải là ngày xấu ở mọi nước phương Tây?
Ở các nước nói tiếng Anh và nhiều nước châu Âu, thứ Sáu ngày 13 được coi là xui. Nhưng ở Tây Ban Nha và một số nước Mỹ Latin, ngày bị coi là xui lại là thứ Ba ngày 13; ở Ý là thứ Sáu ngày 17. Mỗi nơi một khác.
Tặng quà cho khách Nhật nên chọn số lượng bao nhiêu?
Nên tránh bốn và chín món. Số lẻ như ba, năm thường được chấp nhận. Ngoài số lượng, cách gói và cách trao quà cũng rất được người Nhật để ý, nên tìm hiểu thêm nếu đó là dịp quan trọng.
Khách sạn ở Việt Nam có nên bỏ phòng số 4 và 13 không?
Tuỳ đối tượng khách. Nếu khách chủ yếu là người Đông Á hoặc phương Tây có thói quen kiêng, đặt tên phòng bằng chữ hoặc bỏ các số nhạy cảm có thể giúp khách thoải mái. Đây là quyết định phục vụ khách, không phải yêu cầu phong thủy.
Số 8 ở Trung Hoa may mắn đến mức nào?
Số 8 được ưa rộng rãi vì đọc gần âm "phát". Nhiều người chọn số điện thoại, biển số, ngày cưới có số 8. Lễ khai mạc Thế vận hội Bắc Kinh 2008 vào 8 giờ 8 phút tối ngày 8 tháng 8 là ví dụ nổi tiếng về sức nặng của con số này.