Các trường phái phong thủy: bản đồ từ Loan đầu, Lý khí đến các phái hiện đại

Các trường phái phong thủy thường được chia thành hai nhánh lớn: Loan đầu (còn gọi Hình thế) nhìn vào hình dạng núi, nước, đường sá quanh nơi ở; Lý khí dùng la kinh, phương vị và thời gian để tính toán. Từ nhánh Lý khí lại tách ra nhiều phái con như Bát trạch, Huyền không, Tam hợp. Người mới đọc phong thủy hay bối rối vì mỗi cuốn sách, mỗi người hành nghề nói một kiểu. Phần lớn sự lệch đó không phải do ai bịa, mà do họ đứng ở những trường phái có xuất phát điểm khác nhau.

Bài này là tấm bản đồ: mỗi phái dựa vào dữ kiện gì, trả lời câu hỏi gì, mạnh ở đâu và hay bị phê bình ở đâu. Phong thủy được giới thiệu ở đây như một hệ tri thức văn hoá – kiến trúc cổ để tham khảo. Những đánh giá "tốt", "xấu" trong từng phái là quan niệm của phái đó, mức tin tuỳ mỗi người, và không phái nào thay được quy chuẩn xây dựng hay lời khuyên của kỹ sư.

Vì sao phong thủy có nhiều trường phái đến vậy

Phong thủy hình thành qua hơn một nghìn năm, ở một vùng đất rộng có địa hình rất khác nhau: đồi núi trùng điệp ở phía nam Trung Hoa, đồng bằng phẳng ở phía bắc, vùng sông nước ven biển. Người làm nghề ở nơi nhiều núi tự nhiên chú ý tới thế núi, mạch đất; người ở đồng bằng, nơi khó thấy núi, lại dựa nhiều hơn vào phương hướng và la bàn. Từ khác biệt môi trường đó, cách làm cũng tách ra.

Thứ hai là cách truyền nghề. Phong thủy xưa chủ yếu truyền miệng từ thầy sang trò, sách thường viết bằng thơ, bằng lời bóng gió, có chỗ cố ý giấu bí quyết. Mỗi đời chú giải lại một lần, mỗi dòng truyền giữ một cách hiểu riêng. Cùng một câu trong sách cổ, hai dòng có thể giải ra hai quy tắc khác nhau.

Thứ ba là thời đại. Thời nhà Thanh và đầu thế kỷ 20, nhiều sách trước đó chỉ chép tay mới được in rộng rãi, kéo theo những phái được biết tới muộn như Huyền không phi tinh. Cuối thế kỷ 20, phong thủy sang phương Tây và đẻ ra các phái giản lược, dùng bản đồ bát quái đặt theo cửa vào thay vì la kinh. Ở Việt Nam ngày nay, người đọc gặp cùng lúc cả sách cũ dịch lại, sách Hồng Kông, Đài Loan và nội dung mạng, nên càng thấy nhiều tiếng nói khác nhau.

Bảng tổng quan các trường phái hay gặp

Bảng dưới gom những tên phái người Việt hay nghe nhất. Cách chia này phổ biến trong sách nhập môn, nhưng ranh giới giữa các phái không cứng: nhiều người hành nghề dùng kết hợp hai, ba phái.

Đọc bảng theo chiều dọc sẽ thấy một điều: càng xuống dưới, phái càng phụ thuộc vào công thức và càng ít phụ thuộc vào việc đứng ngoài thực địa quan sát. Đó cũng là trục tranh luận lớn nhất giữa các phái.

Hai nhánh lớn: Loan đầu và Lý khí

Loan đầu là nhánh "nhìn". Người theo nhánh này đứng ngoài thực địa, quan sát núi sau lưng có vững không, hai bên có che không, phía trước có khoảng thoáng và nước tụ không. Truyền thống thường gắn nhánh này với vùng Giang Tây và với tên Dương Quân Tùng đời Đường; phần tiểu sử chi tiết của ông có nhiều lớp giai thoại, nên nên đọc như truyền thống của nghề hơn là sử liệu chắc chắn.

Lý khí là nhánh "tính". Nhánh này dùng la kinh đo hướng chính xác, rồi phối hướng với bát quái, can chi, cửu tinh, vận thời gian để kết luận. Cách chia cổ hay gọi nhánh này là phái Phúc Kiến hoặc Ốc trạch, đối lại với phái Giang Tây. Lý khí phát triển mạnh vì nó cho ra kết quả rõ ràng, có thể học bằng bảng và công thức.

Hai nhánh không loại trừ nhau. Hầu hết sách nghiêm túc đều nói Loan đầu là thể, Lý khí là dụng: phải có hình thế trước, rồi mới bàn phương vị. Một ngôi nhà nằm sát vực hay dưới chân taluy sạt lở thì tính hướng đẹp tới đâu cũng vô nghĩa. Ngược lại, hai ngôi nhà cùng thế đất nhưng mở cửa khác hướng thì Lý khí giúp phân biệt.

Thực tế hành nghề thường trộn lẫn. Người hành nghề ở Việt Nam hiện nay hay dùng Loan đầu để xét môi trường quanh nhà, Bát trạch để xét hợp tuổi, và một số người thêm Huyền không để xét thời gian. Khi nghe tư vấn, bạn nên hỏi họ đang dùng phái nào cho từng kết luận, để biết kết luận đó dựa vào đâu.

Tam nguyên và Tam hợp: hai hệ lớn bên trong Lý khí

Trong nhánh Lý khí, sách hiện đại thường chia tiếp thành hai hệ. Hệ Tam nguyên lấy chu kỳ thời gian làm trục: 180 năm chia ba nguyên, mỗi nguyên ba vận, mỗi vận 20 năm. Huyền không phi tinh và Huyền không đại quái thuộc hệ này. Ý tưởng cốt lõi là cùng một hướng nhà, ở vận này được đánh giá tốt, sang vận khác có thể bị đánh giá kém, nên phải xét cả thời điểm.

Hệ Tam hợp lấy vòng mười hai trường sinh và bốn bộ tam hợp địa chi làm trục, chú trọng sự phối hợp giữa mạch đất đi vào, hướng toạ và dòng nước. Phái này dùng loại la kinh có nhiều vòng 24 sơn lệch nhau, và đặc biệt coi trọng điểm nước chảy ra khỏi khu đất, gọi là thủy khẩu.

Hai hệ có lịch sử tranh luận khá gay gắt trong sách vở. Người theo Tam nguyên từng phê bình Tam hợp là máy móc, người theo Tam hợp lại cho Tam nguyên là cách đọc mới, ít nền tảng thực địa. Người đọc phổ thông không cần chọn phe. Điều hữu ích là biết khi một lời khuyên nhắc tới "vận 9", nó đến từ hệ Tam nguyên; khi nhắc tới "thủy khẩu", "trường sinh", nó đến từ hệ Tam hợp.

Bát trạch thì đứng hơi riêng. Nó dùng bát quái và năm sinh, không dùng chu kỳ vận, cũng không dùng vòng trường sinh. Vì đơn giản và dễ tra theo tuổi, Bát trạch là phái quen thuộc nhất với người Việt, đến mức nhiều người nghĩ phong thủy chỉ có "hướng hợp tuổi".

Mỗi phái mạnh ở đâu, yếu ở đâu

Đánh giá dưới đây tóm tắt những điểm mà chính sách vở của các phái hay nêu khi so sánh lẫn nhau. Đây là nhận xét về phương pháp, không phải kết luận phái nào đúng.

• Loan đầu: gần với quan sát môi trường thật như gió, ánh sáng, thoát nước, an toàn; điểm yếu là khó học bằng sách, phụ thuộc kinh nghiệm, và ở đô thị dày đặc thì phải "dịch" núi sông thành nhà cao tầng, đường phố.
• Bát trạch: dễ tra, dễ giải thích cho gia đình; điểm yếu là xếp cả nhân loại vào tám nhóm, không xét thời gian, và gặp khó khi vợ chồng khác nhóm.
• Huyền không phi tinh: có khung thời gian rõ, phân tích được từng khu trong nhà; điểm yếu là phụ thuộc chặt vào việc đo hướng và xác định năm nhập trạch, sai vài độ là tinh bàn khác hẳn.
• Tam hợp: mạnh ở việc xét mạch đất và dòng nước, phù hợp khu đất rộng, mộ phần; điểm yếu là khó áp vào căn hộ chung cư nơi nước và mạch đất không nhìn thấy.
• Các phái phương Tây giản lược: dễ dùng, nhấn mạnh gọn gàng và ý định của người ở; điểm yếu là bị các phái cổ điển coi là đã rời xa phong thủy gốc, có phái pha nhiều yếu tố nghi lễ.

Nhìn tổng thể, phái càng dễ học thì càng dễ bị dùng sai theo kiểu tra bảng rồi kết luận ngay. Phái càng sâu thì càng phụ thuộc vào trình độ người áp dụng. Không có phái nào cho kết quả "chắc chắn", vì nền tảng của tất cả vẫn là quan niệm.

Người mới nên bắt đầu từ đâu

Nếu mục đích của bạn là hiểu nhà mình và bớt lo khi nghe người khác phán, thứ tự hợp lý là: Loan đầu trước, Bát trạch sau, các phái tính toán sâu để cuối. Loan đầu dạy bạn nhìn xung quanh ngôi nhà bằng con mắt có hệ thống: chỗ nào trống gió, chỗ nào bị đường đâm thẳng, chỗ nào tối ẩm. Phần lớn những gì Loan đầu khuyên đều có thể giải thích bằng ánh sáng, gió, tầm nhìn và an toàn.

Bát trạch là bước thứ hai vì nó phổ biến; bạn sẽ gặp nó trong mọi cuộc bàn chuyện xây nhà ở Việt Nam. Hiểu nó vận hành thế nào giúp bạn biết lời khuyên "hướng này hợp tuổi anh, hướng kia không hợp tuổi chị" xuất phát từ đâu và giới hạn tới đâu.

Huyền không và Tam hợp đòi hỏi thời gian học dài, cần la kinh, cần thực hành. Với đa số gia đình, biết những phái này tồn tại và hiểu chúng hỏi câu gì là đủ để không bị choáng khi ai đó nhắc "sao Ngũ Hoàng bay tới" hay "thủy khẩu phạm". Ví dụ giả định: một gia đình ở Đà Nẵng định mua căn nhà phố, được người quen xem theo Bát trạch là hợp, người khác xem theo Huyền không lại chê. Nếu biết hai phái đang trả lời hai câu hỏi khác nhau, gia đình sẽ quay về những tiêu chí chắc chắn hơn: kết cấu, pháp lý, ánh sáng, thông gió, rồi mới cân nhắc phần quan niệm.

Câu hỏi thường gặp

Phong thủy có bao nhiêu trường phái?

Không có con số chính thức. Cách chia phổ biến là hai nhánh lớn Loan đầu và Lý khí; trong Lý khí có các phái con như Bát trạch, Huyền không phi tinh, Huyền không đại quái, Tam hợp, Kim tỏa ngọc quan, cộng thêm các phái hiện đại ở phương Tây. Mỗi sách có thể đếm khác nhau.

Trường phái phong thủy nào đúng nhất?

Không có phái nào được chứng minh là đúng hơn các phái khác. Mỗi phái là một hệ quan niệm với giả định riêng. Cách đánh giá tỉnh táo là xem lời khuyên của phái đó có trùng với tiêu chí thực tế như ánh sáng, gió, an toàn, công năng hay không.

Ở Việt Nam phổ biến trường phái nào?

Bát trạch là phái quen thuộc nhất vì gắn với chuyện hướng nhà hợp tuổi. Loan đầu có mặt trong mọi lời bàn về thế đất, đường đâm, nhà ngã ba. Huyền không phi tinh được nhắc nhiều hơn trong những năm gần đây, nhất là quanh việc chuyển sang vận 9.

Loan đầu và Lý khí khác nhau thế nào?

Loan đầu nhìn hình dáng môi trường quanh nhà như núi, nước, đường, nhà bên cạnh. Lý khí dùng la kinh đo hướng rồi tính theo bát quái, can chi, cửu tinh và thời gian. Phần lớn sách cổ coi Loan đầu là nền, Lý khí là phần tinh chỉnh.

Có nên theo nhiều trường phái cùng lúc không?

Nhiều người hành nghề kết hợp các phái, nhưng người tự tìm hiểu nên cẩn thận vì các phái đôi khi cho kết luận ngược nhau. Khi gặp mâu thuẫn, ưu tiên những yếu tố có lý giải thực tế, và nhớ rằng mọi đánh giá cát hung đều là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.

Phong thủy phương Tây có phải là một trường phái riêng không?

Các phái phổ biến ở phương Tây từ cuối thế kỷ 20, tiêu biểu là phái Hắc mạo, được nhiều sách xếp thành nhóm riêng vì chúng đặt bản đồ bát quái theo cửa vào thay vì dùng la kinh. Các phái cổ điển thường coi đây là bản giản lược, không cùng hệ với phong thủy truyền thống.