Phần lớn gia đình không làm một lễ lớn riêng cho ngày đổ móng, vì lễ động thổ đã là lễ xin phép đào đất cho cả công trình. Một số nhà vẫn thắp hương và bày một mâm nhỏ trước giờ đổ bê tông móng để báo việc và cầu thợ thuyền an toàn. Cả hai cách đều là tập quán, không có cách nào bắt buộc.
Điều thật sự quyết định độ bền của ngôi nhà trong ngày đổ móng là phần kỹ thuật: cốt thép, cốp pha, chất lượng bê tông và cách bảo dưỡng sau đó. Bài này nói gọn phần lễ theo quan niệm dân gian, giải thích tục đặt đồ xuống móng mà nhiều người hỏi, rồi dành phần lớn cho những mốc kiểm tra mà chủ nhà nên biết để hỏi đúng người, đúng lúc. Phần kỹ thuật chỉ nêu nguyên lý; mọi quyết định cụ thể thuộc về kỹ sư thiết kế, giám sát và quy chuẩn hiện hành.
Đổ móng khác động thổ ở chỗ nào
Động thổ là lúc bắt đầu đào đất; đổ móng là lúc đưa bê tông vào hố móng đã đào, đã đặt cốt thép. Giữa hai mốc có thể cách nhau vài ngày đến vài tuần, tuỳ loại móng. Nhà có móng cọc phải ép hoặc khoan cọc trước, rồi mới làm đài móng và giằng móng; nhà móng băng hay móng đơn thì đào xong, lót, đặt thép là đổ được.
Trong tập quán, động thổ mang ý xin phép, còn đổ móng mang ý "đặt nền". Vì thế người ta hay nói "móng có vững thì nhà mới bền", một câu vừa đúng về kỹ thuật vừa được dùng như lời cầu chúc. Cũng vì thế mà một số gia đình coi ngày đổ móng là mốc đáng để thắp nén hương báo, dù không làm lễ lớn.
Ở nhiều nơi miền Bắc, người ta gọi chung các nghi lễ đầu công trình là "động thổ", còn ngày đổ móng chỉ là một ngày làm việc lớn của thợ. Ở một số vùng khác, gia đình chọn ngày đổ móng theo lịch giống như chọn ngày động thổ. Không có sự thống nhất, và điều đó cho thấy đây thuộc phạm vi nếp nhà hơn là một quy tắc chung.
Một chỗ nên phân biệt nữa: có người dùng chữ "đặt móng" cho lễ đặt viên gạch hay viên đá đầu tiên của các công trình lớn. Với nhà ở dân dụng, nghi thức ấy ít gặp; nếu gia đình muốn làm, có thể gộp vào buổi đổ móng.
Nếu gia đình muốn làm lễ nhỏ trước giờ đổ móng
Lễ đổ móng, nếu có, thường rất gọn. Cách làm phổ biến:
- Chọn giờ đổ theo kế hoạch của nhà thầu và thời tiết; nhiều nhà thắp hương ngay trước giờ xe bê tông đến hoặc trước khi trộn mẻ đầu tiên.
- Bày một mâm nhỏ ở mép khu đất: hương hoa, trầu cau, hoa quả, rượu, nước, có nhà thêm đĩa xôi hoặc gà.
- Chủ nhà thắp hương, khấn ngắn: báo hôm nay đổ móng, cầu cho công việc thuận lợi, thợ thuyền bình an. Không cần đọc lại cả bài khấn động thổ.
- Không bày mâm ở chỗ xe bơm bê tông, máy trộn, đường đi của thợ. Mép đất, chỗ khô ráo, ngoài vùng làm việc là hợp lý.
- Sau lễ, mời thợ dùng lộc vào giờ nghỉ; không mời rượu trong giờ làm.
Nhiều gia đình bỏ qua phần lễ này hoàn toàn mà vẫn thấy trọn vẹn, vì đã làm lễ động thổ. Đây là lựa chọn của mỗi nhà, theo quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Tục đặt đồ xuống móng: hiểu thế nào cho đúng mức
Một số gia đình có tục đặt vài đồng xu, một túi nhỏ ngũ cốc, hoặc một vật phẩm mang ý nghĩa với gia đình xuống hố móng trước khi đổ bê tông. Ý nghĩa thường được nói là "đặt nền cho sự đủ đầy" hay "giữ vật kỷ niệm của ngày xây nhà". Đây là tục của từng nhà, không có trong mọi vùng, và không có sách văn khấn phổ thông nào coi là bắt buộc.
Nếu gia đình muốn giữ tục này, có vài điều kỹ thuật cần biết. Bê tông móng chịu lực nhờ sự đặc chắc và cốt thép đặt đúng vị trí. Một vật lạ đặt trong lòng cột, dầm hay đài móng có thể tạo khoảng rỗng hoặc làm lệch thép. Vật dễ mục như túi vải, gỗ, giấy sẽ để lại lỗ rỗng sau vài năm. Vì vậy nên hỏi kỹ sư chỗ đặt, thường là ở lớp đất lót hoặc góc không chịu lực, và chọn vật nhỏ, bền.
Cũng có những lời khuyên kiểu "phải chôn vật này dưới móng mới trấn được đất" kèm đề nghị mua vật phẩm giá cao. Phong thuỷ ở mức văn hoá tham khảo không hứa hẹn điều gì như vậy. Gia đình nên giữ tỉnh táo: một vật kỷ niệm đặt xuống móng là một cử chỉ tình cảm, không phải điều kiện để ngôi nhà bình yên.
Các mốc kỹ thuật gia chủ nên có mặt trong ngày đổ móng
Gia chủ không cần là kỹ sư, nhưng biết các mốc dưới đây giúp hỏi đúng câu, đúng lúc. Nội dung cụ thể của từng mốc theo hồ sơ thiết kế và chỉ dẫn của người giám sát.
| Mốc | Việc thường làm | Câu gia chủ có thể hỏi |
|---|---|---|
| Trước khi đổ | Nghiệm thu hố móng, lớp lót, cốt thép, cốp pha | Đã nghiệm thu thép chưa, có biên bản hoặc ảnh chụp không |
| Kiểm cao độ, tim trục | Đối chiếu bản vẽ, đo bằng máy hoặc dây | Móng có đúng vị trí ranh giới, đúng cao độ nền không |
| Nhận bê tông | Kiểm phiếu giao, mác bê tông, thời gian trộn | Mác bê tông có đúng thiết kế, có lấy mẫu thử không |
| Trong khi đổ | Đổ liên tục, đầm kỹ, tránh phân tầng | Có đủ máy đầm, đủ người, có phương án khi mưa không |
| Ngay sau đổ | Che phủ, giữ ẩm bề mặt | Ai phụ trách tưới bảo dưỡng, trong bao lâu |
| Những ngày sau | Không chất tải nặng sớm, tháo cốp pha đúng thời gian | Khi nào được xây tường, tháo cốp pha theo chỉ dẫn |
Ví dụ giả định: một gia đình ở Bắc Ninh hẹn đổ móng lúc bảy giờ sáng. Kỹ sư giám sát đến từ sáu giờ để kiểm thép lần cuối và phát hiện một đoạn thép chờ cột bị lệch. Việc sửa mất bốn mươi phút, giờ đổ lùi lại. Chủ nhà vẫn thắp hương đúng giờ đã định, còn bê tông đổ sau khi thép đã đúng. Đây là cách tách lễ và kỹ thuật hợp lý.
Bảo dưỡng móng: phần việc dễ bị quên nhất
Bê tông cần nước sau khi đổ. Quá trình đông cứng của xi măng cần độ ẩm. Nếu bề mặt khô quá nhanh dưới nắng, bê tông dễ nứt và không đạt cường độ thiết kế. Vì thế người làm nghề che phủ bằng bao tải ẩm, bạt hoặc tưới nước theo chỉ dẫn.
Không vội xây lên trên. Móng mới đổ cần thời gian đạt cường độ trước khi chịu tải tường, cột. Thời gian cụ thể tuỳ loại bê tông, thời tiết và chỉ dẫn của kỹ sư.
Đừng để nước đọng phá hố móng. Mưa lớn sau khi đổ có thể làm ngập hố móng chưa lấp, xói lở đất quanh móng. Cần rãnh thoát và che chắn.
Ghi lại bằng ảnh. Chụp ảnh cốt thép trước khi đổ, ảnh mẫu bê tông, ảnh bảo dưỡng. Đây là hồ sơ quý khi sau này cải tạo, nâng tầng hoặc có tranh chấp với hàng xóm.
Ngày đẹp không thay thời gian bảo dưỡng. Có gia đình muốn xây tường ngay hôm sau cho kịp một ngày đẹp khác. Theo người làm nghề, làm vậy là đổi chất lượng móng lấy sự thuận ý, một sự đổi chác không đáng.
Móng sát nhà hàng xóm: chuyện cần nói trước ngày đổ
Nhà phố, nhà ống ở đô thị thường xây sát ranh giới, móng nằm ngay cạnh móng nhà bên. Đào hố móng sâu cạnh một ngôi nhà cũ có thể làm đất dưới móng nhà ấy dịch chuyển, gây lún nứt tường. Đây là nguyên nhân tranh chấp rất phổ biến giữa các hộ liền kề, và nó không liên quan gì đến chuyện hướng hay ngày, chỉ liên quan đến đất và kết cấu.
Trước ngày đào và đổ móng, nhiều chủ nhà cùng nhà thầu sang nhà bên chụp ảnh hiện trạng tường, sàn, trần, các vết nứt sẵn có, có chữ ký hoặc xác nhận của hai bên. Biên bản hiện trạng như vậy giúp phân định rõ vết nứt nào có từ trước, vết nào phát sinh trong thi công. Kỹ sư thiết kế cũng cần biết loại móng nhà bên để chọn giải pháp móng và cách đào phù hợp, ví dụ móng lệch tâm hay cừ chắn đất.
Theo tập quán, lễ động thổ là lúc báo với thần linh; còn với người sống cạnh mình, lời báo nên cụ thể hơn: ngày đào, ngày đổ, giờ xe bê tông vào hẻm, số ngày ồn, cách liên hệ nhà thầu khi có sự cố. Nhiều gia đình mang sang biếu nhà bên một phần lộc sau lễ, kèm lời xin lỗi trước vì sẽ làm phiền. Cử chỉ nhỏ ấy thường giữ được hoà khí suốt mấy tháng xây.
Theo quan niệm phong thuỷ, việc nhà bên xây cũng hay bị nói thành chuyện "động thổ sát" làm ảnh hưởng nhà mình. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; còn rủi ro có thật là bụi, ồn, rung và lún, xử lý được bằng biện pháp thi công và thoả thuận rõ ràng giữa hai nhà.
Khi có ý kiến khác nhau trong nhà
Ngày đổ móng hay sinh tranh luận: người lớn muốn đổ đúng giờ đẹp, kỹ sư muốn chờ thép được sửa, nhà thầu muốn đổ sớm để kịp xe bê tông. Cách gỡ thường gặp là tách giờ lễ và giờ đổ: thắp hương đúng giờ, đổ bê tông khi mọi thứ đã sẵn sàng.
Nếu ông bà coi trọng việc đổ "liền một mạch" trong ngày đẹp, nên nhờ kỹ sư giải thích cho họ về mạch ngừng thi công và vì sao đôi khi phải dừng. Người lớn tuổi thường tôn trọng lời giải thích của người có chuyên môn khi được nói rõ, nói tôn trọng.
Điều nên tránh là để áp lực ngày giờ làm lơi lỏng khâu kiểm tra. Móng là phần không sửa được sau khi đã xây nhà lên trên. Một giờ chờ đợi trong ngày đổ móng rẻ hơn nhiều so với những vết nứt phải xử lý về sau, và cũng không có quan niệm phong thuỷ nào nói ngược lại điều đó.
Câu hỏi thường gặp
Đổ móng có cần xem ngày giống động thổ không?
Tuỳ gia đình. Nhiều nhà chỉ xem ngày động thổ và cất nóc, ngày đổ móng theo tiến độ thợ. Một số nhà xem cả ngày đổ móng. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người; dù chọn ngày nào cũng nên ưu tiên thời tiết khô ráo.
Có nên bỏ tiền xu xuống móng nhà không?
Đây là tục của một số gia đình, không phải quy định chung. Nếu muốn làm, hỏi kỹ sư vị trí đặt để không ảnh hưởng cốt thép và độ đặc của bê tông, tránh đặt trong lòng cột, dầm hay đài móng.
Đổ móng gặp mưa có phải là điềm xấu không?
Mưa là chuyện thời tiết. Điều đáng lo là mưa lớn làm hỏng bê tông đang đổ, nên nhà thầu có trách nhiệm sẽ che chắn hoặc dời giờ. Diễn giải mưa là điềm là quan niệm dân gian, không có cơ sở kỹ thuật.
Gia chủ có cần có mặt khi đổ móng không?
Không bắt buộc nhưng rất nên. Có mặt giúp gia chủ thấy việc nghiệm thu thép, việc nhận bê tông và biết ai phụ trách bảo dưỡng. Nếu không có mặt, nên nhờ kỹ sư giám sát gửi ảnh và biên bản.
Sau khi đổ móng bao lâu thì xây tiếp được?
Thời gian phụ thuộc loại bê tông, thời tiết và chỉ dẫn của kỹ sư. Không có con số chung đúng cho mọi công trình. Gia chủ nên hỏi kỹ sư và đừng ép tiến độ vì một ngày đẹp khác.