Không có quy tắc phong thuỷ bắt buộc cửa chính phải mấy cánh; quan niệm phổ biến chỉ ưa cửa chính cân đối với mặt tiền, đóng mở êm và không lớn hay nhỏ quá so với ngôi nhà. Nhà phố hẹp hay dùng cửa hai cánh lệch (cửa mẹ con), nhà rộng dùng hai cánh đều hoặc bốn cánh, căn hộ chung cư thường chỉ có một cánh. Dân gian ưa số cánh chẵn vì cho là cân bằng, nhưng đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Phần lớn cái lợi – hại của việc chọn số cánh nằm ở công năng: dắt xe vào có vướng không, mỗi ngày mở cánh nào, cánh nặng có xệ không, gió bão có thổi bật không. Bài này đi qua từng kiểu cửa, chuyện cánh lớn đặt bên nào, mở vào hay mở ra, kèm cách chọn cho từng kiểu mặt tiền.
Quan niệm về số cánh cửa
Trong nhà gỗ truyền thống Bắc Bộ, gian giữa và các gian bên thường dùng hàng cửa bức bàn: nhiều cánh gỗ ghép lại, có thể tháo ra khi cần mở rộng cả gian trong dịp giỗ chạp, cưới hỏi. Cửa chính lúc ấy không phải một "cái cửa" mà là cả một mặt nhà có thể mở. Khi chuyển sang nhà gạch, nhà ống, cửa chính thu lại thành một bộ, và câu hỏi mấy cánh mới thành chuyện được bàn.
Lời khuyên hay gặp là cửa chính dùng số cánh chẵn, hai hoặc bốn, vì cân xứng, "có đôi có cặp"; cửa một cánh hợp với cửa phòng hơn cửa chính. Một số người còn đọc số cánh theo ý nghĩa con số, nhưng các cách đọc này không thống nhất. Điểm mà hầu hết người làm nghề đồng ý lại rất thực tế: cửa chính nên to vừa phải so với mặt tiền, đừng to quá như cửa nhà kho, cũng đừng bé quá khiến lối vào chật và tối.
Như vậy, số cánh nên chọn từ chiều rộng lọt lòng cần có và cách gia đình đi lại hằng ngày. Chuyện chẵn – lẻ chỉ là bước nhích cuối nếu gia đình để ý.
So sánh các kiểu cửa chính hay gặp
Chiều rộng trong bảng là khoảng lọt lòng thường gặp, không phải quy chuẩn:
| Kiểu cửa | Lọt lòng thường gặp | Ưu điểm | Nhược điểm |
|---|---|---|---|
| Một cánh | 0,9 – 1,1 m | gọn, kín, rẻ, hợp căn hộ chung cư | chật khi dắt xe, chuyển đồ lớn |
| Hai cánh đều | 1,2 – 1,6 m | cân đối, mở cả hai cánh rất rộng | hằng ngày mở một cánh thì chỉ còn nửa lọt lòng |
| Hai cánh lệch (mẹ con) | 1,1 – 1,4 m | hằng ngày mở cánh lớn đủ dắt xe, khi cần mở cả hai | nhìn kém cân đối hơn nếu thiết kế vụng |
| Bốn cánh (hai cố định, hai mở) | 1,8 – 2,6 m | mặt tiền bề thế, mở rộng khi có việc | nặng, cần khuôn và bản lề tốt, dễ xệ |
| Bốn cánh xếp trượt | 2,0 – 3,5 m | mở gần như toàn bộ mặt tiền, hợp nhà kinh doanh | kín nước kém hơn cửa cánh, ray phải giữ sạch |
Nếu theo thước Lỗ Ban, sau khi chọn kiểu cửa bạn chỉ cần nhích tổng lọt lòng vào khoảng cung tốt của hàng 52,2 cm. Với cửa mẹ con, nhiều người đo cả tổng lọt lòng lẫn lọt lòng riêng cánh lớn, vì cánh lớn là lối đi hằng ngày.
Cửa mẹ con: cánh lớn đặt bên nào
Quan niệm. Một số người khuyên cánh lớn đặt bên Thanh Long (bên trái khi đứng trong nhà nhìn ra), theo nguyên tắc phía Thanh Long nên "động". Cách nói này không phải thầy nào cũng theo, và cũng có người không đặt nặng chuyện bên nào.
Lối đi hằng ngày. Cánh lớn nên nằm phía có lối đi tự nhiên từ cổng hoặc từ chỗ dựng xe vào nhà, để người đi vào không phải vòng qua cánh nhỏ đang đóng.
Đồ đạc phía trong. Cánh lớn khi mở sẽ áp vào tường bên trong. Phía đó không nên kê tủ giày, kệ hay công tắc điện, nếu không cánh sẽ không mở hết.
Tay thuận và chốt. Cánh nhỏ thường được chốt cố định trên dưới, cánh lớn có khoá. Vị trí tay nắm và khoá nên tiện cho người hay ra vào nhất trong nhà.
Thẩm mỹ. Tỉ lệ cánh lớn – cánh nhỏ khoảng hai phần một hoặc ba phần hai thường nhìn hài hoà; cánh nhỏ quá hẹp trông như một tấm ốp thừa.
Mở vào trong hay mở ra ngoài
Quan niệm. Dân gian ưa cửa chính mở vào trong, coi như "mời" vào nhà; cửa mở ra bị cho là "đẩy" ra. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Không lấn lối chung. Cửa mở vào không chiếm vỉa hè, hành lang chung hay ngõ, không đập vào người đi qua. Ở nhà phố sát vỉa hè, đây gần như là lựa chọn bắt buộc về mặt thực tế.
Mưa tạt và gió bão. Cửa mở ra khi bị gió đẩy sẽ ép chặt vào khuôn, kín nước hơn; cửa mở vào có thể bị gió mạnh đẩy bật nếu khoá yếu. Vì thế nhiều nhà vùng ven biển hay bị bão để ý chọn khoá, chốt và gioăng kỹ hơn cho cửa mở vào, hoặc làm thêm cửa chống bão.
Thoát nạn. Với công trình đông người, cửa thoát nạn phải mở theo chiều thoát ra ngoài theo quy định phòng cháy. Nhà ở kết hợp kinh doanh, cho thuê nhiều phòng nên kiểm lại quy định áp dụng cho loại hình của mình.
Diện tích bên trong. Cửa mở vào cần một khoảng trống phía trong bằng bề rộng cánh. Sảnh vào quá nhỏ thì cánh vướng tủ giày, vướng người đứng cởi giày.
Cửa trượt, cửa xếp, cửa cuốn làm cửa chính
Nhà phố kinh doanh thường dùng cửa cuốn hoặc cửa xếp bên ngoài, cửa kính hoặc cửa gỗ bên trong. Sách phong thuỷ cổ không bàn những loại cửa này vì thời đó chưa có; người làm nghề ngày nay thường xét cửa lớp ngoài như cổng, lớp trong như cửa chính, mỗi lớp chọn kích thước riêng.
Cửa trượt bốn cánh cho phép mở gần như toàn bộ mặt tiền, hợp với cửa hàng, quán ăn. Nhược điểm là ray dưới hứng cát và nước, cánh trượt kín nước kém hơn cửa cánh, và chỉ mở được một phần ô cửa tuỳ số cánh xếp chồng. Cửa xếp nhiều cánh mở rộng hơn, nhưng bản lề nhiều, cần bảo dưỡng.
Khi dùng hai lớp cửa, nên tính khoảng cách giữa hai lớp đủ để cánh trong mở không chạm cửa ngoài và đủ để đứng đóng khoá. Một khoảng đệm nhỏ giữa hai lớp còn giúp chống nóng mặt tiền hướng Tây và giảm bụi đường.
Cánh cửa kêu, xệ, hở: chuyện nhỏ nên sửa sớm
Dân gian coi cửa chính kêu cót két, đóng không khít là điều không hay. Bỏ qua cách đọc điềm, đây là những dấu hiệu kỹ thuật dễ sửa:
- Bản lề kêu: thường do khô dầu hoặc gỉ; tra dầu, siết lại vít, thay bản lề nếu đã mòn.
- Cánh xệ, quẹt sàn: bản lề yếu so với trọng lượng cánh hoặc khuôn bị lỏng; cánh gỗ đặc, cánh thép vân gỗ nặng cần bản lề chịu lực, đủ số lượng.
- Khe hở dưới cánh lớn: lọt gió, nước, côn trùng; gắn thanh chắn chân cửa hoặc gioăng.
- Cánh cong vênh theo mùa: gỗ chưa sấy kỹ hoặc sơn phủ không kín; mùa nồm nở ra, mùa hanh co lại.
- Khoá kẹt: lắp lệch ổ khoá với lỗ chốt khi khuôn bị lún; chỉnh lại bát chốt.
Một bộ cửa chính đóng êm, kín và khoá chắc là thứ người trong nhà cảm nhận rõ nhất mỗi ngày. Nếu muốn chọn vật liệu cửa theo ngũ hành, phần đó được bàn ở các bài về vật liệu trong nhà; ở đây chỉ nhắc rằng vật liệu phải hợp khí hậu trước, hợp quan niệm sau.
Nhà ở quê, nhà vườn: cửa chính nhiều cánh và hàng hiên
Nhà ở nông thôn hiện nay nhiều nơi vẫn giữ kiểu nhà ba gian hoặc năm gian một tầng, mái ngói hay mái bằng, phía trước là hàng hiên và sân. Với kiểu nhà này, cửa chính thường không phải một bộ mà là ba bộ cửa trên ba gian, gian giữa rộng nhất, đặt thẳng bàn thờ. Mỗi bộ có thể là hai hoặc bốn cánh gỗ, gợi lại hàng cửa bức bàn của nhà gỗ xưa.
Hàng hiên phía trước làm lớp đệm giữa sân nắng và trong nhà; cửa có thể mở toang cả ngày mà mưa nắng không hắt thẳng vào. Khi dựng nhà mới ở quê, nhiều gia đình muốn bỏ hiên để được nhà rộng hơn, rồi phải làm thêm mái tôn che cửa. Giữ một hàng hiên sâu chừng hơn một mét thường đỡ tốn hơn về sau.
Ở kiểu nhà này, chuyện mấy cánh gần như tự nhiên: gian giữa nhiều cánh để mở rộng khi có giỗ chạp, cưới hỏi; gian bên ít cánh hơn để kín đáo. Đây cũng là chỗ quan niệm và đời sống khớp nhau mà không cần tranh luận nhiều.
Chọn số cánh theo mặt tiền nhà mình
Năm bước gọn để ra quyết định:
- Đo bề rộng mặt tiền tầng một và trừ phần tường, cột cần giữ.
- Xác định lọt lòng cần có: có dắt xe máy vào nhà không, có chuyển đồ lớn thường xuyên không, có xe lăn không.
- Chọn kiểu cửa trong bảng phù hợp với lọt lòng đó; nhà phố 4–5 m dắt xe vào thường hợp cửa mẹ con hoặc hai cánh đều.
- Quyết định chiều mở dựa trên lối chung bên ngoài, khoảng trống bên trong và gió mưa ở địa phương.
- Nếu gia đình theo quy ước, nhích tổng lọt lòng (và lọt lòng cánh lớn) vào cung tốt của hàng 52,2 cm.
Ví dụ giả định: nhà phố mặt tiền 4,5 m ở Cần Thơ, gia đình có hai xe máy dắt vào nhà mỗi tối. Chọn cửa mẹ con lọt lòng tổng 1,33 m, cánh lớn khoảng 0,8 m mở vào trong về phía bên trái nhìn từ trong ra, nơi có lối dựng xe; cánh nhỏ chốt cố định, chỉ mở khi chuyển đồ.
Câu hỏi thường gặp
Cửa chính một cánh có xấu không?
Không có quy tắc nào coi cửa chính một cánh là xấu. Dân gian ưa cửa chính hai cánh vì cân đối, nhưng căn hộ chung cư và nhà nhỏ dùng một cánh là bình thường. Quan trọng là lọt lòng đủ rộng cho việc đi lại của gia đình.
Cửa mẹ con cánh lớn nên bên trái hay bên phải?
Một số người khuyên cánh lớn đặt bên Thanh Long, tức bên trái khi đứng trong nhà nhìn ra; quan niệm này không thống nhất. Về thực tế, nên đặt cánh lớn phía lối đi tự nhiên vào nhà và phía tường trong không vướng đồ đạc.
Cửa chính mở ra ngoài có sao không?
Theo quan niệm, cửa mở vào được ưa hơn. Cửa mở ra có ưu điểm kín nước khi gió đẩy và tiết kiệm diện tích trong, nhưng dễ lấn lối chung. Nếu nhà sát vỉa hè hoặc ngõ chung, cửa mở vào là lựa chọn an toàn và đỡ phiền hàng xóm.
Cửa bốn cánh có hợp nhà phố không?
Hợp với nhà phố mặt tiền rộng hoặc nhà kinh doanh cần mở rộng mặt tiền. Với mặt tiền dưới khoảng 4 m, cửa bốn cánh khiến mỗi cánh quá hẹp, bản lề nhiều, nhìn vụn. Khi đó cửa hai cánh hoặc cửa mẹ con thường hợp hơn.
Cửa chính và cửa phòng có nên cùng số cánh?
Không cần. Cửa chính phục vụ lối vào cả nhà nên thường rộng và nhiều cánh hơn; cửa phòng ngủ, phòng làm việc một cánh là đủ. Quan niệm phổ biến chỉ cho rằng cửa chính không nên nhỏ hơn cửa phòng bên trong.
Cửa chính bằng kính có được không?
Được. Cửa kính lấy sáng tốt cho nhà ống tối. Nhược điểm là thiếu riêng tư và an ninh kém hơn nếu không có lớp cửa ngoài; nên dùng kính an toàn, kết hợp rèm hoặc phần kính mờ. Dân gian không cấm cửa kính, chỉ ưa cửa chắc chắn, kín đáo.