Theo quan niệm phổ biến ở Việt Nam, cổng nhà ở thường được đặt lệch khỏi trục cửa chính, và nếu lệch thì ưu tiên phía Thanh Long (bên trái khi đứng trong nhà nhìn ra). Cổng thẳng trục cửa chính không bị coi là xấu tuyệt đối, nhưng dân gian cho rằng khí đi thẳng từ đường vào nhà quá nhanh; còn đình, chùa, dinh thự có trục đối xứng thì lại hay đặt cổng chính giữa.
Phía sau quan niệm ấy có những lý do rất thực: người đi đường nhìn thẳng vào phòng khách hay không, xe đỗ ở đâu trong sân, mưa hắt từ cổng vào thềm, lối đi bộ và lối xe có cắt nhau không. Bài này đặt các lý do đó cạnh nhau để bạn chọn vị trí cổng theo chiều sâu sân và cách nhà mình đi lại, rồi mới cân nhắc quy ước.
Hai cách đặt cổng trong truyền thống
Cách thứ nhất là cổng đặt trên trục chính, thẳng với cửa giữa của công trình. Đây là cách của các công trình trang trọng: đình làng, chùa, đền, cung điện, lăng tẩm, phủ đệ. Trục thẳng nhấn mạnh sự uy nghi và thứ bậc; người đi vào phải qua một chuỗi không gian nối tiếp nhau, thường có bình phong, sân, hồ, bậc thềm làm vật đỡ dọc đường.
Cách thứ hai là cổng lệch, phổ biến với nhà ở dân gian. Ở nhiều làng Bắc Bộ, cổng ngõ mở ở một góc khu đất, người đi vào qua một đoạn ngõ hoặc men theo vườn rồi mới tới sân và nhà chính. Lối vào gấp khúc ấy vừa giữ kín đáo cho gia đình, vừa hợp với cách hình dung của phong thuỷ rằng khí nên đi uốn lượn mới tụ.
Nhìn như vậy, cổng thẳng hay lệch không phải chuyện đúng – sai mà là chọn kiểu không gian: trang trọng, phô bày hay kín đáo, gần gũi. Nhà ở hiện đại ở Việt Nam đa phần nghiêng về kiểu thứ hai.
Ngay cả nhà dân gian có cổng gần trục, người xưa cũng hay đặt một vật đỡ ở giữa: bức bình phong xây, bể cạn, hòn non bộ hay một khóm cây. Người đi vào phải rẽ qua vật đỡ ấy, nên trên thực tế lối vào vẫn không thẳng tuột. Đó là cách dung hoà giữa sự đường hoàng của trục giữa và sự kín đáo của lối gấp khúc.
Quan niệm Thanh Long, Bạch Hổ khi đặt cổng lệch
Bên nào là Thanh Long? Đứng trong nhà nhìn ra cửa chính, bên trái là Thanh Long, bên phải là Bạch Hổ. Nhìn từ ngoài đường vào thì ngược lại. Nhầm chiều đứng là lỗi phổ biến nhất khi bàn chuyện này.
Vì sao ưu tiên phía Thanh Long? Trong cách hình dung truyền thống, Thanh Long thuộc dương, nên "động", hợp với lối đi lại; Bạch Hổ nên "tĩnh". Dân gian vì vậy hay khuyên mở cổng, đặt lối xe về phía Thanh Long. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Khi địa hình không cho phép. Lô đất góc, đường vào chỉ ở một phía, cột điện hay cây lớn chắn ở phía Thanh Long thì cổng đặt bên Bạch Hổ là bình thường. Nhiều người làm nghề cho rằng lúc đó nên ưu tiên lối vào an toàn, thuận tiện hơn là cố giữ bên trái.
Các trường phái lý khí tính khác. Người theo bát trạch hay huyền không có thể xét hướng của cổng theo độ số la kinh, không theo trái – phải. Hai cách xét này có thể cho kết luận khác nhau; bạn chỉ cần biết mình đang nghe theo cách nào.
Lý do thực tế để đặt cổng lệch
Bỏ qua quan niệm, cổng lệch khỏi trục cửa chính vẫn có nhiều lợi ích thấy được:
- Người đi đường nhìn qua cổng không thấy thẳng vào phòng khách, nhất là khi cửa chính mở cả ngày.
- Sân trước có một mảng liền phía đối diện cổng để đỗ xe, phơi đồ, kê bàn ghế, trồng cây.
- Mưa tạt và bụi từ đường không đi thẳng một mạch vào thềm và cửa chính.
- Lối xe đi sát một bên, lối người đi bộ có thể tách riêng, ít cắt nhau.
- Trẻ con chạy từ trong nhà ra không lao thẳng ra đường, phải vòng qua sân.
- Mặt tiền có điểm nhấn không đối xứng, hợp với nhiều phong cách kiến trúc hiện đại.
Mặt hạn chế của cổng lệch là lối xe có thể phải đi chéo qua sân, mất một phần diện tích, và nhìn từ đường vào ngôi nhà kém bề thế hơn. Với sân rất nông, cổng lệch có khi chỉ còn là lệch tượng trưng vài chục phân.
Chọn vị trí cổng theo chiều sâu sân trước
Chiều sâu sân (từ cổng đến thềm nhà) quyết định phần lớn lựa chọn. Bảng dưới là cách nhiều kiến trúc sư hay cân nhắc, không phải quy chuẩn:
| Chiều sâu sân | Gợi ý vị trí cổng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Dưới 3 m (nhà phố) | cổng gần như bằng mặt tiền, lệch theo cửa chính hoặc dùng cổng trượt | thường không đủ chỗ đặt bình phong; dùng cửa kính mờ, rèm |
| 3 – 6 m | cổng lệch về một bên, lối xe sát tường rào | đủ chỗ cho một bồn cây hoặc bức chắn thấp giữa cổng và cửa |
| 6 – 12 m | cổng lệch, lối đi cong nhẹ hoặc gấp khúc | có thể tách lối xe và lối đi bộ |
| Trên 12 m (nhà vườn) | tự do; có thể đặt thẳng trục nếu có hồ, non bộ, bồn hoa làm vật đỡ | cổng thẳng trục với chuỗi không gian dài tạo vẻ trang trọng |
Với sân nông, thứ quyết định không phải trục mà là mặt tiền: đặt cổng theo vị trí lối xe vào gara hay chỗ để xe, rồi xử lý tầm nhìn bằng cửa và rèm.
Lối đi từ cổng tới cửa chính
Dù cổng thẳng hay lệch, đoạn đường từ cổng tới thềm là thứ người trong nhà đi mỗi ngày. Vài điểm nên chú ý:
- Rộng tối thiểu khoảng một mét cho người đi bộ thoải mái, hai người đi ngược chiều không phải nghiêng vai.
- Đường cong nhẹ hoặc gấp một lần là đủ để tạo cảm giác "đi vào"; lối quá quanh co gây bất tiện khi xách đồ, khi trời mưa.
- Mặt lát nhám, không trơn khi ướt; tránh đá bóng hay gạch men bóng ngoài trời.
- Có đèn dọc lối đi hoặc đèn cổng, đèn thềm, chiếu xuống chân chứ không chói mắt.
- Dốc nhẹ về phía rãnh thoát nước, không để nước đọng giữa lối đi.
- Nếu có người già, chừa chỗ cho tay vịn hoặc đường dốc thay bậc.
Lối đi đẹp và an toàn làm người ta thấy "vào nhà" là một trải nghiệm dễ chịu. Theo cách hiểu của nhiều người làm nghề, đó cũng chính là điều mà quan niệm khí đi uốn lượn muốn hướng tới.
Lô đất góc và đất hai mặt tiền: cổng mở ra phía nào
Lô đất góc có hai mặt giáp đường, nên câu hỏi không chỉ là lệch trái hay phải mà là mở cổng ra đường nào. Quan niệm thường coi mặt có đường lớn hơn, đông người qua lại hơn là mặt "minh đường" rộng, hợp làm mặt chính. Thực tế lại có thêm những điều phải cân: đường lớn thì ồn, bụi, khó dừng xe để mở cổng; đường nhỏ thì yên nhưng xe vào ra phải rẽ gắt.
Nhiều gia đình chọn cách tách hai lối: mặt đường lớn làm cửa chính và mặt tiền đẹp, mặt đường nhỏ làm cổng xe và lối đi hằng ngày. Khi đó cổng không còn liên quan đến trục cửa chính, và chuyện "thẳng hay lệch" gần như tự giải quyết. Điều cần tránh là đặt cổng xe quá sát góc giao lộ, nơi xe ra khỏi cổng bị khuất tầm nhìn của người đang rẽ qua góc.
Với đất hai mặt tiền trước – sau (thông hai đường), cổng phía sau thường làm lối phụ cho xe và hàng hoá. Khi cổng trước và cổng sau thẳng hàng qua sân và nhà, tình huống giống chuyện cửa trước thẳng cửa sau, và cách xử lý cũng tương tự: lệch một trong hai cổng hoặc đặt vật đỡ ở giữa.
Những lỗi hay gặp khi chọn vị trí cổng
Phần lớn những lỗi này lộ ra khi đã ở được vài tháng, lúc sửa thì tốn kém:
- Chọn vị trí cổng trên bản vẽ mà không cho xe thật thử vào ra, đến khi ở mới thấy ô tô phải lùi ba bốn lần.
- Đặt cổng ngay trước cột điện, trụ cứu hoả, gốc cây lớn hoặc hố ga ngoài đường, làm xe vào ra phải né.
- Cổng lệch nhưng lối đi bộ lại phải băng qua chỗ xe đỗ, người đi vào lách giữa hai xe.
- Cổng đặt ở chỗ thấp nhất của sân, nước mưa từ cả sân dồn về cổng và tràn ra đường hoặc ngược lại.
- Không chừa chỗ đứng trước cổng, người mở khoá phải đứng giữa lòng đường trong khi xe khác đi qua.
- Đặt cổng khuất sau bức tường cao, ra khỏi cổng không nhìn thấy xe đang tới.
Mỗi lỗi trên đều có thể phát hiện bằng một buổi đứng ở khu đất, vạch phấn, dắt xe thử. Không cần kiến thức phong thuỷ nào, chỉ cần đi lại thử như sau này sẽ đi mỗi ngày.
Nhà đã có cổng thẳng cửa chính: điều chỉnh không cần dời cổng
Dời cổng là việc lớn, liên quan trụ, tường rào và có khi cả giấy phép. Thử các bước nhẹ trước:
- Đứng ngoài đường nhìn vào, xác định chính xác thấy được những gì trong nhà khi cổng và cửa cùng mở.
- Đặt một bồn cây, bức chắn thấp hoặc tiểu cảnh ở giữa sân trên đường nhìn, chừa lối đi vòng hai bên.
- Đổi cánh cổng sang loại có phần trên thoáng, phần dưới kín, hoặc cổng lam, để cắt tầm nhìn ngang mắt.
- Đổi cửa chính sang kính mờ một phần hoặc thêm rèm phía trong.
- Kê bàn ghế phòng khách lệch khỏi trục cửa.
Ví dụ giả định: nhà sân sâu 5 m, cổng và cửa chính thẳng trục. Gia đình đặt một bồn cây xây cao 0,8 m, dài 2 m giữa sân, trồng cây bụi lá dày; lối xe đi vòng bên trái, lối người đi vòng bên phải. Từ ngoài đường nhìn vào chỉ còn thấy mảng xanh và thềm nhà.
Câu hỏi thường gặp
Cổng thẳng cửa chính có xấu không?
Theo quan niệm, cổng thẳng cửa chính làm khí đi thẳng vào nhà, không được coi là lý tưởng cho nhà ở. Nhưng đình chùa và dinh thự vẫn đặt cổng thẳng trục với nhiều vật đỡ ở giữa. Về thực tế, điều cần quan tâm là tầm nhìn từ đường, gió bụi và an toàn trẻ nhỏ.
Cổng nên mở bên trái hay bên phải nhà?
Quan niệm phổ biến ưu tiên phía Thanh Long, tức bên trái khi đứng trong nhà nhìn ra. Nếu địa hình, đường vào hay vật cản không cho phép thì đặt bên còn lại vẫn là cách làm bình thường của nhiều gia đình; đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Nhà phố sân ngắn có cần làm cổng lệch không?
Với sân dưới ba mét, cổng lệch thường chỉ còn ý nghĩa tượng trưng và có thể làm khó việc dắt xe. Nhiều nhà phố chọn cổng trượt rộng gần bằng mặt tiền, rồi xử lý riêng tư bằng cửa chính kính mờ, rèm và cách kê đồ trong phòng khách.
Cổng và cửa chính có cần cùng hướng không?
Không bắt buộc. Nhà vuông với đường thì cổng và cửa thường cùng hướng, nhưng nhà trên lô đất xiên hoặc đất góc có thể có cổng mở ra mặt đường khác hướng với cửa nhà. Cách tính hướng trong trường hợp này tuỳ trường phái và được bàn riêng.
Lối đi từ cổng vào nhà nên thẳng hay cong?
Một đường cong nhẹ hoặc một lần gấp khúc thường được ưa vì vừa hợp quan niệm khí đi uốn lượn, vừa che bớt tầm nhìn. Tuy vậy, lối đi phải thuận tiện khi trời mưa, khi xách đồ nặng và khi có người già; đừng làm quanh co chỉ để cho đúng sách.
Đặt bồn cây giữa sân để chắn cổng có làm vướng xe không?
Có thể, nếu không tính trước. Cần vạch đường xe ra vào, bán kính quay đầu và chỗ đỗ trước khi chọn vị trí bồn cây. Bồn thấp đặt lệch sang phía lối người đi bộ thường ít vướng hơn đặt chính giữa.