Trong phong thủy nhà máy, cây xanh được dùng làm "tựa" phía sau, làm "án" che sát khí ở phía trước, làm Thanh Long, Bạch Hổ hai bên khi khu đất thiếu thế tự nhiên. Về thực tế, cây che bụi và nắng, giảm nhiệt cho sân bãi, giảm một phần tiếng ồn, làm cảnh quan dễ chịu cho người làm việc. Cây nên tránh theo quan niệm thường là cây có gai, nhựa độc, cây chết khô để lâu, cây lớn đâm thẳng trước cửa; nhiều trong số đó cũng có lý do an toàn đi kèm.
Nhiều khu công nghiệp có quy định tỉ lệ diện tích cây xanh tối thiểu trong mỗi lô, và quy hoạch thường yêu cầu dải cây cách ly quanh ranh. Bài này giúp bạn dùng phần cây xanh đó có chủ đích: trồng gì, ở đâu, để vừa đáp ứng quy định, vừa đúng với cách đọc khu đất của phong thủy, vừa không tạo rủi ro gãy đổ mùa bão. Mọi đánh giá tốt xấu dưới đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Cây trong nhà máy làm được những gì
Người xưa chọn đất làm nhà thường nhìn thế núi: phía sau có núi cao làm tựa, hai bên có đồi thấp ôm lại, phía trước có gò nhỏ làm án. Khu công nghiệp thường là đất bằng, đã san lấp, không có núi đồi nào. Vì vậy người xem phong thủy cho nhà máy hay dùng cây để thay thế: một hàng cây cao phía sau làm Huyền Vũ, hai dải cây hai bên làm Thanh Long, Bạch Hổ, một khóm cây thấp ở sân trước làm án.
Cách thay thế đó có mặt thực tế khá rõ. Hàng cây cao dọc ranh chắn bụi từ đường và từ nhà máy hàng xóm, chắn bớt gió mạnh mùa bão, chắn nắng chiều. Cây hai bên tạo bóng mát cho lối đi bộ và bãi xe. Mảng xanh ở sân trước làm giảm nhiệt bề mặt so với sân bê tông trơn, và tạo hình ảnh nhà máy chăm chút.
Cây cũng có giới hạn. Một hàng cây không cản được khí thải độc hại, không thay được tường cách âm cho nguồn ồn lớn, không thay được biện pháp xử lý bụi tại nguồn. Cây lớn trồng sai chỗ còn tạo rủi ro: rễ phá nền và đường ống, cành gãy đè lên xe và người khi bão, lá rụng làm tắc máng xối. Cây là công cụ tốt khi dùng đúng việc.
Dải cây cách ly quanh hàng rào: "tựa" và "che"
Dải cây cách ly thường chạy dọc ranh lô, đặc biệt ở các mặt giáp đường lớn, giáp khu dân cư hoặc giáp nhà máy có phát thải. Theo quan niệm, dải cây phía sau và hai bên là "thành" bao quanh khu đất, giữ khí không tán ra. Khi khu đất có dải cây khép kín ở ba mặt, mở ở mặt trước, người xem coi đó là hình "ghế bành" mà sách phong thủy hay mô tả.
Về kỹ thuật, dải cây hiệu quả thường có nhiều tầng: cây cao tán rộng ở hàng trong, cây bụi trung bình ở giữa, cỏ hoặc cây bụi thấp ở rìa ngoài. Nhiều tầng như vậy giữ bụi tốt hơn một hàng cây cao đơn lẻ có thân trống phía dưới. Cây trong dải nên là loài bản địa, chịu được điều kiện khu vực, ít sâu bệnh, rễ cọc ăn sâu để chống đổ.
Khi trồng dải cây ở mặt sau và hai bên, cần chừa lối cho xe chữa cháy đi vòng quanh các khối theo quy định. Dải cây không được trồng đè lên đường ống, cáp ngầm, hố ga. Hàng cây cao gần đường dây điện cần nằm ngoài hành lang an toàn lưới điện. Những ràng buộc này nên được vẽ lên bản vẽ trước, rồi mới chọn chỗ cho cây.
Cây ở sân trước và dọc trục chính
Sân trước là minh đường, nên quan niệm chung là cây ở đây không được che kín mặt khối điều hành, không đứng chắn ngay cửa sảnh. Một cây lớn mọc thẳng trước cửa chính bị nhiều người xem coi là thế "cây chắn cửa": khí vào bị cản, mặt nhà bị che. Thực tế, cây lớn ngay trước sảnh che tầm nhìn từ cổng vào, rễ làm bong nền sân, lá rơi xuống mái đón.
Cách trồng hay được khuyên là cây tán cao, thân thẳng dọc hai bên trục chính, như hai hàng người đứng đón; cây bụi thấp, hoa theo mùa ở bồn hoa giữa sân; thảm cỏ ở phần không có xe đi. Hàng cây dọc trục làm trục rõ ràng hơn, che nắng cho người đi bộ, và theo quan niệm thì "dẫn khí" vào khu đất một cách có trật tự.
Khoảng cách giữa các cây dọc trục nên đều, chiều cao cây tương đương nhau để giữ cảm giác ngay ngắn. Cây ở sân trước nhà máy thường được tỉa gọn hơn cây ở dải cách ly, vì đây là chỗ khách nhìn thấy đầu tiên. Nếu nhà máy có cột cờ hoặc tượng, cây quanh đó nên thấp để không che, và không trồng cây có cành vươn ra chạm dây cờ.
Gợi ý nhóm cây theo vị trí trong nhà máy
Bảng dưới gợi ý theo nhóm đặc tính, kèm vài loài hay được dùng ở Việt Nam. Chọn loài cụ thể nên hỏi đơn vị cảnh quan về điều kiện đất, khí hậu từng vùng và khả năng chống đổ.
| Vị trí | Đặc tính nên có | Ví dụ loài hay được dùng | Ghi chú theo quan niệm |
|---|---|---|---|
| Dải cách ly phía sau | Cao, tán dày, rễ sâu, chịu gió | Sao đen, dầu rái, lim xẹt | Làm Huyền Vũ, chỗ tựa |
| Dải hai bên | Cao trung bình, tán đều | Bằng lăng, viết, giáng hương | Làm Thanh Long, Bạch Hổ |
| Dọc trục chính | Thân thẳng, tán gọn, ít rụng lá lớn | Lộc vừng, sao đen tỉa gọn, cau vua | Dẫn khí, tạo trục |
| Bồn hoa sân trước | Thấp, hoa theo mùa, dễ tỉa | Ngâu, mẫu đơn ta, cỏ lá gừng | Làm án thấp, không che mặt nhà |
| Quanh nhà ăn, ký túc xá | Bóng mát, không gai, không nhựa độc | Lộc vừng, bàng Đài Loan, cây bụi thấp | Chỗ dưỡng người cần cây hiền |
| Quanh trạm kỹ thuật | Bụi dày, thấp, ngoài hành lang an toàn | Dâm bụt, chè tàu, chuỗi ngọc | Che sát, không cản lối bảo trì |
Tên loài trong bảng chỉ là ví dụ hay gặp, không phải danh sách bắt buộc. Một số loài phù hợp miền Bắc nhưng kém chịu hạn ở Nam Trung Bộ, và ngược lại. Ưu tiên loài bản địa của vùng là cách an toàn nhất.
Cây nên tránh: theo quan niệm và theo lý do thực tế
Cây có gai lớn ở lối đi và quanh nhà ăn. Quan niệm coi gai là sát nhọn. Thực tế gai làm xước người, vướng quần áo, nguy hiểm khi đông người đi lại.
Cây có nhựa hoặc lá độc ở chỗ đông người. Một số loài cây cảnh phổ biến có nhựa gây kích ứng da, hoặc lá, hạt độc nếu ăn phải. Nhà máy có nhà trẻ cho con công nhân càng phải tránh ở khu đó. Nên hỏi đơn vị cảnh quan về độc tính từng loài.
Cây giòn, dễ gãy cành khi bão. Một số loài lớn nhanh nhưng gỗ giòn, hay gãy đổ trong mùa bão. Theo quan niệm, cây gãy đổ, cây chết khô là điềm không lành; thực tế là rủi ro đè người, đè xe, đứt dây điện.
Cây rễ nổi mạnh trồng sát nền, đường ống. Rễ có thể phá nền sân, bó vỉa, làm nứt bể ngầm và đường ống. Một số loài rễ khoẻ như xà cừ, đa, si từng được trồng nhiều ở đô thị nhưng cần khoảng đất rất rộng.
Cây lớn ngay trước cửa sảnh hoặc cổng. Quan niệm gọi là cây chắn cửa. Thực tế che tầm nhìn và cản đường xe chữa cháy, xe cứu thương.
Cây chết, cây khô để lâu không thay. Mọi trường phái đều coi đây là hình ảnh suy bại. Thực tế là cây chết dễ đổ và là dấu hiệu chăm sóc kém. Thay sớm là cách đơn giản nhất.
Cây trong sân trong và khoảng giữa các khối
Nhà máy nhiều khối thường có những khoảng đất hẹp giữa các nhà xưởng, giữa khối điều hành và xưởng. Để trống thì những khoảng này thành chỗ để đồ tạm, phế liệu, nước đọng. Người xem phong thủy gọi khe hẹp tối giữa hai khối cao là chỗ khí tù, hoặc là "thiên trảm" nếu khe nhìn thẳng ra từ phía cửa. Biến chúng thành sân trong có cây là cách xử lý được cả hai cách nhìn ủng hộ.
Sân trong giữa các khối thường thiếu nắng, nên chọn cây chịu bóng bán phần, kích thước vừa phải, rễ không phá nền. Có thể làm vài ghế ngồi, mái che nhẹ để công nhân nghỉ giữa giờ, thay vì ngồi bệt ở hành lang xưởng. Một khoảng xanh nhỏ nhìn ra từ cửa sổ phòng kỹ thuật, phòng kiểm phẩm cũng làm không gian làm việc dễ chịu hơn.
Ở khoảng giữa các khối, cần giữ lối cho xe chữa cháy hoặc lối thoát nạn nếu quy định yêu cầu, không trồng cây trên hố ga và đường ống kỹ thuật. Chậu cây lớn di chuyển được là lựa chọn tốt cho những chỗ có hạ tầng ngầm, vì khi cần sửa ống có thể dời chậu đi.
Chăm sóc cây và chuẩn bị mùa bão
Cây trồng xong mới là bắt đầu. Một lịch chăm sóc đều đặn giữ cho phần xanh của nhà máy đẹp và an toàn.
- Giao cho một bộ phận hoặc đơn vị thuê ngoài chịu trách nhiệm cây xanh, có danh sách cây, vị trí, ngày trồng.
- Tưới theo mùa, chú ý năm đầu sau khi trồng và những tháng khô hạn.
- Tỉa cành định kỳ, đặc biệt cành vươn ra đường xe, chạm mái, chạm dây điện.
- Trước mùa bão: kiểm cây lớn có nghiêng, rỗng thân, sâu đục; tỉa thưa tán cây cao để giảm sức cản gió; chống đỡ cây mới trồng.
- Sau bão: dọn cành gãy ngay, kiểm cây bị nghiêng, thay cây chết.
- Mỗi năm một lần: rà lại toàn bộ cây quanh đường ống, móng nhà, bể ngầm để phát hiện rễ phá hoại sớm.
Một nhà máy có cây xanh tươi, gọn, không cây chết, không cành gãy là hình ảnh mà người xem phong thủy gọi là sinh khí, còn khách hàng thì gọi là nhà máy được quản lý tốt.
Câu hỏi thường gặp
Có nên trồng cây đa, cây si trong khuôn viên nhà máy không?
Theo quan niệm dân gian, cây đa, cây si thường gắn với đình chùa, nhiều người không trồng ở nơi làm ăn. Về thực tế, đây là cây rất lớn, rễ khoẻ, cần khoảng đất rộng và xa công trình. Nếu khu đất rộng, đã có sẵn cây cổ thụ, có thể giữ lại làm cảnh quan với khoảng cách an toàn đủ.
Dải cây cách ly nên rộng bao nhiêu?
Chiều rộng tối thiểu thường được quy định trong quy hoạch chi tiết của khu công nghiệp và tuỳ loại hình sản xuất. Đơn vị thiết kế sẽ tra theo quy định áp dụng cho lô của bạn. Về hiệu quả che bụi, dải có nhiều tầng cây thường tốt hơn dải rộng mà chỉ có một hàng cây.
Cây cảnh trong chậu ở sảnh nhà máy nên chọn loại gì?
Nên chọn cây chịu bóng, ít rụng lá, dễ chăm như các loại cây lá xanh trồng trong nhà phổ biến. Người theo quan niệm thích cây lá tròn, xanh tươi ở sảnh. Quan trọng là chậu không chắn lối đi, cây được chăm đều để không héo úa.
Nhà máy trong khu công nghiệp không có đất trồng cây thì làm sao?
Có thể dùng bồn cây xây, chậu lớn, giàn cây leo trên hàng rào, mái xanh trên khối phụ nếu kết cấu cho phép. Tỉ lệ cây xanh tối thiểu thường đã được quy định từ khi xin phép xây dựng, nên cần đối chiếu để bảo đảm tuân thủ.
Trồng tre quanh hàng rào nhà máy có tốt không?
Luỹ tre gắn với hình ảnh làng Việt, được coi là thành che chắn. Về thực tế, tre mọc lan nhanh, rễ có thể lấn sang đất bên cạnh và phá nền, lá khô dễ cháy mùa hanh. Nếu trồng, nên chọn giống mọc bụi gọn, có rào chặn rễ và lịch dọn lá.
Có nên chặt cây cổ thụ có sẵn trên lô đất để xây nhà máy không?
Cây cổ thụ có giá trị cảnh quan lớn và thường mất hàng chục năm mới có lại. Một số địa phương có quy định về chặt hạ cây lớn. Nếu bố cục cho phép, giữ lại làm điểm nhấn sân trong hoặc sân trước là lựa chọn được nhiều người đánh giá cao. Cần kiểm sức khoẻ cây trước khi quyết định.