Khi làm nhà theo tập quán, người ta thường xét bốn lớp: tuổi người làm chủ (chọn năm), hướng và bố cục nhà (chọn trên bản vẽ), phương năm (quyết định phía nào động thổ trước, sau) và ngày giờ (chọn cho các buổi lễ). Thứ tự chốt hợp lý là hướng trước, tuổi sau, rồi phương năm, cuối cùng là ngày giờ, vì lớp nào khó sửa về sau thì chốt trước.
Nhiều gia đình làm ngược: xem tuổi đầu tiên, thấy năm đẹp thì vội khởi công, rồi mới bàn hướng khi bản vẽ đã gần xong. Bài này đặt bốn lớp cạnh nhau, chỉ rõ mỗi lớp quyết định điều gì, lớp nào sửa được về sau và lớp nào không, đưa ra một lộ trình mẫu và cách xử lý khi các lớp vênh nhau. Tất cả các lớp đều là quan niệm của các trường phái, mức tin tuỳ mỗi người; chúng không thay quy chuẩn xây dựng và giấy phép.
Bốn lớp, mỗi lớp quyết định gì
Bảng dưới đặt bốn lớp theo thứ tự nên chốt, kèm mức độ có thể sửa về sau. Đây là cách tổ chức công việc, không phải đánh giá lớp nào "quan trọng" hơn về mặt tín ngưỡng.
| Lớp | Quyết định điều gì | Nên chốt khi nào | Sửa được về sau không |
|---|---|---|---|
| Hướng và bố cục | Cửa chính quay về đâu, bếp, phòng ngủ, bàn thờ đặt ở đâu | Lúc lên phương án thiết kế | Rất khó: đã đổ móng, xây tường thì gần như không đổi được |
| Tuổi người làm chủ | Năm nào khởi công, hay phải mượn tuổi | Khi đã biết sơ bộ thời gian có tiền, có phép | Dễ: có cách mượn tuổi hoặc lấy tuổi người khác |
| Phương năm | Phía nào của khu đất tránh động thổ đầu tiên trong năm | Khi lập kế hoạch thi công | Dễ: điều chỉnh thứ tự đào móng, phá dỡ |
| Ngày giờ | Ngày giờ lễ động thổ, đổ mái, cất nóc, nhập trạch | Vài tuần trước mỗi buổi lễ | Rất dễ: đổi được tới sát ngày |
Nhìn cột cuối sẽ thấy vì sao hướng phải chốt trước: đó là lớp duy nhất gắn vào bê tông và gạch. Ba lớp còn lại đều có cách điều chỉnh mềm. Gia đình nào tiêu nhiều công sức cho việc chọn ngày mà không bàn hướng từ sớm là đang đầu tư ngược.
Vì sao hướng phải chốt trước tuổi
Hướng nhà phụ thuộc trước hết vào mảnh đất: mặt tiền quay ra đường nào, nắng chiều đánh vào phía nào, gió mùa thổi từ đâu. Với nhà phố, hướng gần như do lô đất quyết định, chủ nhà chỉ chọn được bố trí bên trong. Với đất rộng ở quê, còn có lựa chọn xoay nhà. Dù trường hợp nào, những quyết định này phải nằm trên bản vẽ trước khi xin phép xây dựng.
Phong thủy có nhiều cách xét hướng: Bát trạch theo cung phi, Huyền không theo vận và số độ, Loan đầu theo hình thế. Trường phái nào cũng chỉ áp dụng được khi bản vẽ còn sửa được. Một khi đã đổ móng, muốn đổi cửa chính hay dời bếp là việc tốn kém và đôi khi không được phép. Vì vậy hướng là lớp nên được bàn kỹ nhất, cùng kiến trúc sư, trước khi bàn tuổi.
Tuổi thì khác: nếu năm định làm không sạch tuổi, tập quán đã có sẵn lối thoát là mượn tuổi. Không ai phải xoay lại cả ngôi nhà vì tuổi chủ nhà. Điều này không có nghĩa tuổi là lớp không đáng quan tâm, mà nghĩa là nó không nên chi phối các quyết định kỹ thuật vốn không thể sửa về sau.
Khí hậu cũng là một phần của câu chuyện hướng. Một hướng "đẹp" theo cung phi nhưng hứng nắng tây gắt suốt mùa hè sẽ cần thêm mái hắt, lam che, cây xanh; tất cả phải nằm trên bản vẽ ngay từ đầu.
Lớp tuổi: chốt năm, hoặc chốt cách dung hoà
Sau khi có phương án thiết kế sơ bộ và biết khoảng thời gian có thể có tiền, có giấy phép, gia đình mới bàn tuổi. Câu hỏi cần trả lời gồm ba ý: lấy tuổi ai, xét những phép nào trong bộ ba Kim lâu, Hoang ốc, Tam tai, và nếu năm dự kiến vướng thì chọn cách nào trong lùi năm, mượn tuổi hoặc lấy tuổi người khác trong nhà.
Điều nên tránh là để lớp tuổi kéo lùi cả kế hoạch một cách bị động. Nếu năm sạch tuổi gần nhất cách ba, bốn năm, trong khi tiền đã sẵn và giấy phép đã có, việc chờ đợi có thể khiến chi phí xây dựng tăng và giấy phép hết hạn. Khi ấy mượn tuổi là lựa chọn mà chính tập quán đã đặt ra cho hoàn cảnh như vậy.
Ngược lại, nếu tài chính còn eo hẹp, năm sạch tuổi gần nhất có thể trở thành một mốc tiết kiệm hợp lý: gia đình có lý do để chờ, để gom đủ vốn, hoàn thiện bản vẽ. Lớp tuổi khi đó đóng vai trò của một lịch hẹn mềm. Cách dùng nào cũng được, miễn là gia đình chủ động chọn chứ không để nó ép.
Lớp phương năm và lớp ngày giờ: tinh chỉnh chứ không chặn
Phương năm là quan niệm cho rằng mỗi năm có một số phương vị nên tránh động thổ đầu tiên, như phương Thái tuế, Tam sát, Ngũ hoàng của năm đó. Lớp này không quyết định có làm nhà hay không, mà quyết định thứ tự: nếu khu đất nằm trọn ở một phương kiêng, nhiều người chọn bắt đầu đào móng từ phía khác, hoặc lùi ngày khởi công qua mốc đổi năm. Với nhà phố liền kề, phần lớn gia đình chỉ cần sắp thứ tự phá dỡ, đào móng là đủ.
Ngày giờ là lớp tinh chỉnh cuối cùng. Ngày giờ chỉ quyết định thời điểm làm lễ, không bắt cả đội thợ phải đổ bê tông đúng giờ lễ. Nhiều gia đình làm lễ động thổ vào giờ đẹp buổi sáng, rồi để đội thợ bắt đầu công việc nặng khi thời tiết và vật tư sẵn sàng. Tách hai việc này giúp tránh cảnh vì giữ giờ mà phải đổ móng dưới mưa.
Cả hai lớp này đều dễ thay đổi đến sát ngày, nên nên chốt sau cùng, khi lịch thi công thực tế của nhà thầu đã rõ. Chi tiết về phương năm và cách chọn ngày có các danh mục riêng trên trang; ở đây chỉ cần nắm vị trí của chúng trong cả chuỗi.
Lộ trình mẫu mười hai tháng trước khởi công
Ví dụ giả định cho một gia đình xây nhà ở, tính từ lúc quyết định làm nhà tới ngày động thổ. Thời gian thực tế tuỳ quy mô và thủ tục địa phương:
- Tháng 1–2: khảo sát đất và nhu cầu. Kiểm pháp lý thửa đất, quy hoạch, nền đất; đọc hình thế quanh khu đất; liệt kê nhu cầu của từng thành viên.
- Tháng 3–5: thiết kế và chốt hướng. Làm phương án cùng kiến trúc sư, bàn hướng cửa, vị trí bếp, phòng thờ, phòng ngủ theo cả công năng lẫn trường phái gia đình theo.
- Tháng 5: bàn tuổi. Thống nhất lấy tuổi ai, xét phép nào; nếu năm dự kiến vướng thì chọn mượn tuổi hay lùi năm.
- Tháng 6–9: hồ sơ xin phép, chọn nhà thầu, chốt dự toán. Đây thường là giai đoạn kéo dài nhất, nên bắt đầu sớm.
- Tháng 10: lập kế hoạch thi công, xét phương năm. Sắp thứ tự phá dỡ, đào móng; cân mùa mưa của địa phương.
- Tháng 11–12: chọn ngày lễ động thổ khi đã có giấy phép và lịch nhà thầu; mời người đứng lễ nếu mượn tuổi.
Lộ trình này cho thấy lớp tuổi chỉ chiếm một buổi bàn bạc trong cả năm chuẩn bị. Phần lớn thời gian và công sức nằm ở thiết kế, giấy phép và nhà thầu, những thứ quyết định chất lượng ngôi nhà.
Ví dụ giả định: một nhà phố đi qua bốn lớp
Ví dụ giả định: vợ chồng anh P có lô đất mặt tiền hướng Tây trong một khu dân cư ở Đà Nẵng, định xây nhà ba tầng. Lớp hướng được bàn đầu tiên: mặt tiền không đổi được, nên kiến trúc sư lùi cửa chính vào trong, làm ban công có lam đứng chắn nắng chiều, đặt cầu thang và khu vệ sinh ở phía Tây làm vùng đệm nhiệt. Bố trí bếp, phòng thờ, giường được xét thêm theo trường phái gia đình anh theo, trong giới hạn mà mặt bằng cho phép.
Lớp tuổi đến sau. Năm dự kiến khởi công, tuổi anh P vướng Hoang ốc, tuổi chị sạch cả ba phép. Hai vợ chồng cùng đứng tên đất, cùng bỏ vốn, nên thống nhất lấy tuổi chị, không cần mượn người ngoài. Buổi bàn này chỉ mất một tối.
Lớp phương năm được xét khi nhà thầu lập tiến độ: năm đó phía Đông của khu đất được coi là phương nên tránh động thổ đầu tiên, nên đội thợ bắt đầu đào móng từ phía mặt tiền. Cuối cùng là lớp ngày giờ: gia đình chọn một buổi sáng đẹp trong tháng khô ráo, làm lễ động thổ, chiều hôm đó đội thợ mới tập kết máy. Cả bốn lớp được giữ, nhưng không lớp nào buộc bản vẽ hay tiến độ phải hy sinh.
Khi các lớp vênh nhau
Hướng đẹp theo cung phi nhưng nắng tây gắt. Ưu tiên giải pháp kiến trúc chống nắng: mái hắt, lam, cây, kính cách nhiệt. Bố trí bên trong có thể điều chỉnh theo trường phái, còn khí hậu thì không thương lượng được.
Năm sạch tuổi nhưng khu đất nằm ở phương kiêng của năm. Nhiều gia đình giữ năm, chỉ đổi thứ tự động thổ, bắt đầu từ phía không kiêng. Một số chọn khởi công sau mốc đổi năm phong thủy.
Năm vướng tuổi nhưng giấy phép sắp hết hạn. Mượn tuổi để khởi công đúng hạn giấy phép. Giấy phép là ràng buộc pháp lý, tuổi là tập quán có lối thoát.
Ngày đẹp rơi vào mùa mưa lớn. Làm lễ đúng ngày đẹp, nhưng để nhà thầu chọn thời điểm đổ móng, đổ mái theo dự báo thời tiết.
Người trong nhà theo hai trường phái khác nhau. Chọn một trường phái cho lớp hướng, một cách xét cho lớp tuổi, ghi lại, và dừng tranh luận. Các trường phái vốn mâu thuẫn nhau; cố thoả mãn tất cả thường dẫn tới phương án tệ cho cả công năng.
Câu hỏi thường gặp
Nên xem tuổi trước hay xem hướng trước khi làm nhà?
Nên chốt hướng và bố cục trước vì đó là lớp gắn vào kết cấu, khó sửa về sau. Tuổi chỉ quyết định năm khởi công và đã có cách dung hoà là mượn tuổi. Cả hai đều là quan niệm, nhưng thứ tự này giúp tránh phải sửa bản vẽ muộn.
Năm sạch tuổi có phải xem phương năm nữa không?
Nếu gia đình theo đủ các lớp thì có. Tuổi trả lời năm nào làm, phương năm trả lời phía nào động thổ trước trong năm đó. Hai lớp độc lập; sạch tuổi không có nghĩa là mọi phương đều thuận theo quan niệm.
Chọn ngày động thổ có phải đổ móng đúng ngày đó không?
Không bắt buộc. Lễ động thổ có thể làm đúng ngày giờ đã chọn, còn đổ móng là việc kỹ thuật do nhà thầu sắp theo vật tư và thời tiết. Nhiều gia đình tách hai việc này để tránh thi công dưới mưa.
Nhà phố không chọn được hướng thì bốn lớp còn ý nghĩa gì?
Hướng tổng thể do lô đất quyết định, nhưng bố trí bên trong vẫn chọn được: cửa, cầu thang, bếp, phòng ngủ, bàn thờ. Ba lớp tuổi, phương năm, ngày giờ vẫn áp dụng như với mọi ngôi nhà nếu gia đình muốn theo.
Có cần thuê người xem cả bốn lớp không?
Không bắt buộc. Lớp tuổi và ngày giờ nhiều gia đình tự tra được. Lớp hướng nên bàn với kiến trúc sư; nếu muốn xét theo một trường phái cụ thể thì có thể hỏi người hiểu trường phái đó, nhưng nên hỏi rõ họ theo phái nào và dựa vào đâu.
Bỏ qua lớp tuổi có sao không?
Theo cách nhìn văn hoá thì không có gì bắt buộc. Nhiều gia đình không xem tuổi vẫn xây nhà bình thường. Nếu trong nhà có người lớn coi trọng, giữ lớp này bằng cách mượn tuổi là cách ít tốn kém nhất để mọi người yên lòng.