Sơ đồ bát quái, Lạc thư và nhiều bản đồ cổ của Trung Hoa đặt hướng Nam ở phía trên, Bắc ở dưới, Đông bên trái, Tây bên phải, ngược với bản đồ và bản vẽ kiến trúc ngày nay vốn đặt Bắc ở trên. Khi chép một sơ đồ bát quái lên mặt bằng nhà mà không để ý điều này, người ta dễ đặt nhầm cả hai trục, hoặc tệ hơn là lật ngược theo chiều dọc khiến Đông và Tây bị tráo mà không ai nhận ra.
Bài này giải thích vì sao người xưa vẽ Nam ở trên, chỉ ra ba lỗi hay gặp khi đặt sơ đồ lên bản vẽ, và đưa cách làm từng bước để không nhầm. Bài nói về kỹ thuật đặt sơ đồ; còn việc mỗi cung mang ý nghĩa gì là quan niệm của từng phái, mức tin tuỳ mỗi người.
Vì sao người xưa vẽ hướng Nam ở trên
Trong văn hoá Trung Hoa cổ, vị trí cao quý là ngồi quay lưng về Bắc, mặt nhìn về Nam. Cung điện, công đường, chính điện thường "tọa Bắc hướng Nam"; vua ngồi ngai nhìn về phương Nam, gọi là "Nam diện". Khi vẽ sơ đồ, người ta đặt mình ở vị trí của người ngồi ấy, nhìn ra trước mặt là Nam, nên Nam nằm ở phía trên tờ giấy.
Đặt như vậy thì tay trái của người ngồi là phương Đông, tay phải là phương Tây. Vì thế trên sơ đồ cổ, Đông nằm bên trái, Tây nằm bên phải. Đây là lý do của cách nói "tả Thanh long, hữu Bạch hổ": Thanh long thuộc phương Đông, ở bên trái người ngồi nhìn ra; Bạch hổ thuộc phương Tây, ở bên phải.
Nhiều bản đồ cổ của Trung Hoa cũng đặt Nam ở trên, trong khi bản đồ hiện đại theo quy ước quốc tế đặt Bắc ở trên. Không cách nào đúng hơn cách nào; đó chỉ là quy ước. Vấn đề chỉ xuất hiện khi trộn hai quy ước trên cùng một bản vẽ.
Ở Việt Nam, bản vẽ xin phép xây dựng, bản đồ địa chính và sơ đồ thửa đất trên giấy chứng nhận đều theo quy ước hiện đại, có mũi tên chỉ Bắc. Trong khi đó, sách phong thủy in lại thường giữ nguyên hình vẽ cổ. Người đọc vì vậy luôn phải chuyển qua lại giữa hai quy ước, và chỉ cần một lần quên là sai cả bản phân cung.
Vị trí các quẻ và số Lạc thư trên sơ đồ cổ
Bảng dưới ghi vị trí trên sơ đồ hậu thiên bát quái kiểu cổ (Nam ở trên) và phương vị thật tương ứng. Đây là quy ước của sơ đồ, không phải phép tính riêng của phái nào:
| Vị trí trên sơ đồ cổ | Phương vị thật | Quẻ hậu thiên | Số Lạc thư |
|---|---|---|---|
| Giữa trên | Nam | Ly | 9 |
| Giữa dưới | Bắc | Khảm | 1 |
| Giữa trái | Đông | Chấn | 3 |
| Giữa phải | Tây | Đoài | 7 |
| Góc trên trái | Đông Nam | Tốn | 4 |
| Góc trên phải | Tây Nam | Khôn | 2 |
| Góc dưới trái | Đông Bắc | Cấn | 8 |
| Góc dưới phải | Tây Bắc | Càn | 6 |
Số 5 nằm ở trung cung. Tổng ba số trên mỗi hàng ngang, dọc, chéo của Lạc thư đều bằng 15, một đặc điểm giúp bạn tự kiểm khi chép lại sơ đồ: nếu tổng không ra 15, bạn đã đặt sai một ô.
Khi chuyển sang quy ước Bắc ở trên, bảng này giữ nguyên cột "phương vị thật", chỉ đổi cột "vị trí trên sơ đồ": Khảm và số 1 lên giữa trên, Ly và số 9 xuống giữa dưới, Chấn và số 3 sang giữa phải, Đoài và số 7 sang giữa trái. Bốn góc đổi chéo theo đúng phép xoay nửa vòng: Càn số 6 lên góc trên trái, Cấn số 8 lên góc trên phải, Khôn số 2 xuống góc dưới trái, Tốn số 4 xuống góc dưới phải.
Tiên thiên bát quái cũng vẽ Nam ở trên, nhưng quẻ khác hẳn
Có hai sơ đồ bát quái thường gặp. Tiên thiên bát quái, gắn với tên Phục Hy và được Thiệu Ung đời Tống phổ biến, đặt Càn ở Nam (trên), Khôn ở Bắc (dưới), Ly ở Đông, Khảm ở Tây, bốn góc là Đoài, Chấn, Tốn, Cấn. Hậu thiên bát quái, gắn với tên Văn Vương, đặt Ly ở Nam, Khảm ở Bắc, Chấn ở Đông, Đoài ở Tây như bảng ở trên. Cả hai đều vẽ Nam ở trên.
Phong thủy nhà ở theo các phái phổ biến dùng hậu thiên bát quái để gán quẻ cho phương vị. Tiên thiên hay xuất hiện trên gương bát quái treo cửa, trên đồ trang trí. Một lỗi khá phổ biến là cầm một tấm gương bát quái hay một hình in tiên thiên rồi dùng nó để xác định cung trong nhà, dẫn đến gán sai quẻ cho gần như mọi hướng.
Cách phân biệt nhanh: nhìn quẻ ở vị trí Nam. Nếu là Càn (ba vạch liền) thì đó là tiên thiên; nếu là Ly (vạch liền, vạch đứt, vạch liền) thì đó là hậu thiên. Khi đặt sơ đồ lên nhà, hãy chắc rằng bạn đang dùng hậu thiên, trừ khi phái của bạn có quy định khác.
Ba lỗi hay gặp khi đặt sơ đồ lên bản vẽ nhà
Lỗi 1: Đặt nguyên sơ đồ cổ lên bản vẽ Bắc ở trên. Người làm chép sơ đồ có Ly ở trên rồi đặt chồng lên mặt bằng có mũi tên chỉ Bắc hướng lên. Kết quả là toàn bộ tám cung xoay 180 độ: chỗ thật sự là Bắc bị gọi là Ly (Nam), chỗ là Đông bị gọi là Đoài (Tây).
Lỗi 2: Lật dọc thay vì xoay. Biết sơ đồ cổ ngược, có người "lật" tờ giấy theo chiều dọc như soi gương để đưa Nam xuống dưới. Lật như vậy đưa Nam xuống đúng chỗ, nhưng Đông vẫn nằm bên trái, tức là Đông và Tây bị tráo. Đây là lỗi khó phát hiện vì trục Bắc Nam trông có vẻ đúng.
Lỗi 3: Đặt theo mép giấy chứ không theo mũi tên chỉ Bắc. Bản vẽ nhà thường xoay theo hình lô đất, mũi tên chỉ Bắc có thể nghiêng bất kỳ góc nào. Đặt sơ đồ thẳng theo mép tờ giấy là giả định nhà nằm đúng chính Bắc chính Nam, điều hiếm khi xảy ra.
Cách nhận ra mình đã nhầm. Kiểm hai điểm: Ly (Nam) và Khảm (Bắc) có nằm đúng theo mũi tên chỉ Bắc không; đứng ở tâm nhà nhìn về phía Bắc thì Chấn (Đông) có nằm bên tay phải không. Nếu Đông ở bên tay trái khi bạn nhìn về Bắc, sơ đồ đã bị lật.
Đặt sơ đồ bát quái lên mặt bằng nhà từng bước
Cách làm dưới đây dùng được cho cả bản vẽ in lẫn bản vẽ trên máy tính. Bạn cần bản vẽ có mũi tên chỉ Bắc hoặc số đo hướng nhà bằng la bàn:
- Xác định mũi tên chỉ Bắc trên bản vẽ. Nếu không có, đo hướng mặt tiền bằng la bàn và tự vẽ mũi tên, ghi rõ là bắc từ hay bắc thật.
- Xác định tâm nhà theo cách phái bạn dùng (giao điểm hai đường chéo của hình chữ nhật bao ngoài là cách phổ biến cho nhà vuông vức).
- Vẽ sơ đồ tám hướng trên giấy can theo quy ước hiện đại: Bắc ở trên, Đông bên phải, Nam ở dưới, Tây bên trái. Ghi tên quẻ vào đúng phương: Khảm ở Bắc, Chấn ở Đông, Ly ở Nam, Đoài ở Tây.
- Đặt tâm sơ đồ trùng tâm nhà, xoay cả tờ giấy can cho mũi Bắc của sơ đồ trùng mũi tên chỉ Bắc của bản vẽ.
- Kiểm lại bằng phép thử ở phần trên: nhìn về Bắc, Đông phải ở bên phải.
- Chia cung theo cách phái bạn dùng (lưới chín ô hay tia 45 độ) và đánh dấu các phòng nằm trong từng cung.
Điểm mấu chốt là bước 3: chép lại sơ đồ theo quy ước Bắc ở trên ngay từ đầu, thay vì cố xoay hay lật sơ đồ cổ. Khi mọi thứ đã cùng một quy ước, chỉ còn một phép xoay theo mũi tên chỉ Bắc.
Khi dùng ứng dụng hay phần mềm vẽ
Nhiều ứng dụng phong thủy cho phép chụp ảnh mặt bằng rồi chồng lưới bát quái lên. Phần lớn đặt lưới theo hướng la bàn của điện thoại lúc chụp, hoặc yêu cầu bạn nhập hướng nhà. Lỗi hay gặp là chụp ảnh bản vẽ đặt nghiêng trên bàn, nên hướng la bàn của điện thoại không trùng mũi tên chỉ Bắc trên giấy.
Cách an toàn là nhập hướng bằng tay theo số đo la bàn tại hiện trường, rồi kiểm lại bằng phép thử Đông ở bên phải khi nhìn về Bắc. Với phần mềm vẽ kiến trúc, hãy vẽ sơ đồ tám hướng thành một lớp riêng, xoay lớp đó theo góc của mũi tên chỉ Bắc, tránh dùng lệnh lật đối xứng.
Dù dùng công cụ nào, kết quả chỉ chính xác bằng dữ liệu đầu vào. Một sai lệch vài độ trong đo hướng không làm đổi cung ở phần lớn trường hợp, nhưng một lần lật sơ đồ thì đổi tới sáu trên tám cung.
Những sơ đồ khác cũng vẽ Nam ở trên
Không chỉ bát quái, nhiều tư liệu cổ bạn gặp khi tìm hiểu phong thủy cũng theo quy ước Nam ở trên. Khi đọc, nên kiểm trước khi suy ra phương hướng:
- Sơ đồ Hà đồ, Lạc thư trong sách cổ và sách in lại.
- Hình vẽ la kinh trong một số sách, nơi chữ Ngọ (Nam) được đặt ở trên.
- Bản đồ kinh thành, thành trì cổ của Trung Hoa và một số bản đồ cổ ở Việt Nam chịu ảnh hưởng cách vẽ này.
- Sơ đồ bố trí lăng mộ, cung điện trong sách nghiên cứu khi tác giả giữ nguyên hình gốc.
- Hình minh hoạ "tứ linh" Thanh long, Bạch hổ, Chu tước, Huyền vũ quanh một thế đất.
Sách nghiên cứu cẩn thận thường có mũi tên chỉ hướng hoặc ghi chú rõ. Nếu không có, nhìn vị trí của Ly hay chữ Ngọ: nằm ở trên thì đó là sơ đồ Nam ở trên.
Thói quen kiểm hướng này cũng có ích khi bạn đọc bản vẽ nhà cũ hay giấy tờ đất cũ, vì không phải bản vẽ nào cũng đặt Bắc ở trên. Mũi tên chỉ hướng luôn là thứ phải tìm đầu tiên.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bát quái lại có hướng Nam ở trên?
Vì trong văn hoá Trung Hoa cổ, người ở vị trí tôn quý ngồi quay lưng về Bắc, mặt nhìn về Nam. Sơ đồ được vẽ từ góc nhìn đó, nên Nam ở phía trên, Đông ở bên trái, Tây ở bên phải. Đây là quy ước vẽ, không phải hướng thật bị đảo.
Đặt bát quái lên bản vẽ nhà có cần xoay không?
Có. Bản vẽ kiến trúc hiện nay đặt Bắc ở trên và có mũi tên chỉ Bắc. Cách gọn nhất là chép sơ đồ bát quái theo quy ước Bắc ở trên, rồi xoay sơ đồ cho trùng mũi tên chỉ Bắc của bản vẽ. Không nên lật sơ đồ cổ theo chiều dọc.
Làm sao biết mình đặt bát quái bị lật?
Đứng ở tâm nhà trên bản vẽ, nhìn về phía Bắc; quẻ Chấn (Đông) phải nằm bên tay phải, quẻ Đoài (Tây) bên tay trái. Nếu ngược lại, sơ đồ đã bị lật như soi gương và cần làm lại.
Tả Thanh long hữu Bạch hổ tính từ đâu?
Tính từ vị trí người đứng trong nhà nhìn ra cửa chính, hoặc từ ngôi nhà nhìn ra phía trước. Bên tay trái là Thanh long, bên tay phải là Bạch hổ. Trên sơ đồ cổ Nam ở trên, điều này trùng với Đông bên trái và Tây bên phải.
Ứng dụng phong thủy trên điện thoại có đặt bát quái đúng không?
Phần lớn ứng dụng đặt đúng nếu hướng nhập vào đúng. Lỗi thường đến từ việc chụp ảnh bản vẽ nghiêng hoặc đứng sai chỗ khi đo hướng. Hãy nhập hướng theo số đo tại hiện trường và tự kiểm bằng phép thử Đông ở bên phải khi nhìn về Bắc.
Số Lạc thư dùng để làm gì khi đặt lên nhà?
Các số Lạc thư từ 1 đến 9 gắn với chín cung, là nền của nhiều phép tính trong phong thủy, như Huyền không phi tinh. Tổng ba số trên mỗi hàng, cột, đường chéo luôn bằng 15, nên bạn có thể dùng đặc điểm này để kiểm việc chép sơ đồ có đúng không.