Ở Nam bán cầu, giới làm phong thủy hiện có hai cách: một bên giữ nguyên các phép tính theo la bàn (hướng Bắc vẫn là Bắc, Khảm vẫn ở Bắc), bên kia đảo phần gắn với khí hậu và mùa (phương ấm nắng là phương Bắc, nên Hỏa đặt ở Bắc). Không có quy ước chung được mọi trường phái công nhận. Chỗ hai bên gần như đồng ý là phần hình thế: nhà nên đón nắng ấm, tránh gió lạnh, mà ở Úc hay New Zealand thì nắng ấm đến từ phía Bắc.
Ngộ nhận hay gặp là nghĩ có một "đáp án đúng" để áp máy móc, hoặc mang nguyên lời khuyên ở Việt Nam ("nhà hướng Nam mát") sang dùng ở Melbourne hay Auckland. Bài này tách phần nào của phong thủy gắn với khí hậu Bắc bán cầu, phần nào gắn với la bàn, để bạn tự chọn cách làm nhất quán. Mọi nhận định theo trường phái là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Vì sao câu hỏi này nảy sinh
Phong thủy hình thành ở lưu vực sông Hoàng Hà và Dương Tử, nằm ở Bắc bán cầu, ngoài vùng nhiệt đới. Ở đó mặt trời buổi trưa luôn ở phía Nam, gió lạnh mùa đông thổi từ phía Bắc. Vì vậy, nhiều quy ước mang dấu ấn khí hậu: nhà "tọa Bắc hướng Nam" để lưng chắn gió bấc và mặt đón nắng; phương Nam gắn với hành Hỏa và mùa hạ, phương Bắc gắn với hành Thủy và mùa đông.
Khi người gốc Á di cư sang Úc, New Zealand, Nam Phi, Nam Mỹ, họ mang phong thủy theo. Ở đây mọi thứ ngược lại: mặt trời trưa nằm ở phía Bắc, gió lạnh từ phía Nam (ở Úc có khi từ vùng biển phía Nam lên), mùa hè rơi vào tháng 12 đến tháng 2, Tết Nguyên đán nhằm giữa mùa hè. Câu hỏi tự nhiên xuất hiện: "tọa Bắc hướng Nam" còn ý nghĩa gì khi hướng Nam lại là phía lạnh và khuất nắng?
Người Việt ở Úc vì thế hay nhận hai lời khuyên trái nhau từ hai người tư vấn, và dễ nghĩ một trong hai người "không biết". Thực ra họ đang theo hai cách xử lý khác nhau cho cùng một vấn đề có thật.
Cách thứ nhất: giữ nguyên phép tính theo la bàn
Lập luận chính. La kinh đo phương vị bằng kim nam châm, chỉ theo từ trường Trái Đất; kim không đổi chiều khi bạn qua xích đạo. Các phép Bát trạch, Huyền không dựa trên quẻ và con số gắn với phương vị (Khảm ở Bắc, Ly ở Nam theo Hậu thiên bát quái), nên người theo cách này cho rằng không có lý do để đảo.
Áp dụng thế nào. Cung phi, hướng tốt xấu theo Bát trạch, sao bay theo Huyền không được tính y như ở Việt Nam. Hướng Đông vẫn là Đông, hướng Bắc vẫn là Khảm.
Điểm mạnh. Nhất quán với sách vở, không phải tự đặt quy ước mới. Người học ở Việt Nam sang vẫn dùng được kiến thức cũ.
Điểm yếu. Một số liên tưởng trở nên lạ: phương Nam vẫn mang hành Hỏa dù ở đó là phía lạnh nhất của ngôi nhà; lời khuyên "hướng Nam đón nắng" mất nghĩa thực tế.
Cách thứ hai: đảo phần gắn với khí hậu
Lập luận chính. Ngũ hành gắn với phương vị qua mùa và nhiệt: phương Nam là Hỏa vì đó là phía nắng nóng, mùa hạ. Ở Nam bán cầu, phía nắng nóng là phía Bắc, nên người theo cách này cho rằng phải đặt Hỏa ở Bắc, Thủy ở Nam để giữ đúng tinh thần.
Áp dụng thế nào. Một số người đảo Bắc và Nam khi gán ngũ hành, màu sắc, mùa; một số đảo cả sơ đồ bát quái. Mức đảo khác nhau giữa từng người, nên trước khi nghe, hãy hỏi rõ người tư vấn đảo những gì.
Điểm mạnh. Khớp với cảm nhận thực tế: phía ấm là phía "dương", hợp để phòng khách, phòng sinh hoạt.
Điểm yếu. Không có sách cổ nào làm chuẩn cho cách đảo, nên mỗi người đảo một kiểu. Việc đảo cũng va với la kinh, vì kim nam châm không đảo theo.
Phần nào của phong thủy gắn với khí hậu, phần nào gắn với la bàn
Tách từng thành phần giúp bạn thấy chỗ nào đáng cân nhắc đảo, chỗ nào không. Bảng dưới là cách nhìn tổng hợp, không phải quy ước của một phái:
| Thành phần | Gắn với khí hậu hay la bàn | Ở Nam bán cầu nên hiểu thế nào |
|---|---|---|
| Lưng tựa chắn gió, mặt đón nắng (hình thế) | Khí hậu | Mặt đón nắng thường là hướng Bắc |
| Phương vị ngũ hành (Nam Hỏa, Bắc Thủy) | Gắn với mùa, có tranh luận | Hai cách: giữ nguyên hoặc đảo, chọn một và theo nhất quán |
| Bát quái hậu thiên trên mặt bằng | Phương vị la bàn | Phần lớn người theo Bát trạch, Huyền không giữ nguyên |
| Cung phi theo năm sinh | Không gắn với nơi ở | Không đổi |
| Hướng đo bằng la kinh | Từ trường | Không đổi, chỉ cần chỉnh độ lệch từ địa phương nếu muốn chính xác |
| Mùa, tiết khí, Lập xuân | Thiên văn và mùa | Mùa thực tế đảo ngược; lịch can chi vẫn tính như cũ |
Nhìn bảng sẽ thấy chỗ tranh luận thật chỉ nằm ở hàng thứ hai và một phần hàng cuối. Phần hình thế thì ai cũng đồng ý xoay theo nắng thật; phần tính toán theo la bàn và năm sinh thì phần lớn giữ nguyên.
Những lời khuyên ở Việt Nam không nên mang nguyên sang
Nhiều kinh nghiệm hướng nhà của người Việt gắn chặt với khí hậu nhiệt đới gió mùa Bắc bán cầu. Mang nguyên sang Úc, New Zealand thì một số không còn đúng:
- "Nhà hướng Nam mát mẻ, đón gió nồm": ở Úc, phía Nam là phía khuất nắng mùa đông, có nơi đón gió lạnh; gió mát mùa hè đến từ hướng khác tuỳ vùng.
- "Tránh hướng Tây vì nắng chiều gắt": vẫn đúng ở cả hai bán cầu, vì mặt trời luôn lặn ở phía Tây.
- "Tránh hướng Bắc vì gió bấc mùa đông": ở Nam bán cầu, phía Bắc lại là phía ấm.
- "Mùa nồm phải đóng cửa": hiện tượng nồm ẩm là đặc trưng miền Bắc Việt Nam; ở nơi mới cần quan sát khí hậu địa phương.
- "Bàn thờ nhìn ra hướng Nam cho sáng sủa": nếu theo lý do ánh sáng, ở Úc phía sáng là phía Bắc; nếu theo phép tính la bàn, tuỳ cách bạn chọn.
Điểm chung là: lời khuyên nào có lý do khí hậu thì phải xoay theo khí hậu mới. Lời khuyên nào dựa trên phép tính phương vị thì tuỳ bạn giữ hay đảo. Phân loại như vậy giúp tránh việc làm theo một câu nói đã mất lý do của nó.
Một mẹo nhỏ là hỏi người hàng xóm sống lâu năm hoặc kiến trúc sư địa phương: phòng nào trong nhà ấm nhất mùa đông, phòng nào nóng nhất mùa hè. Câu trả lời của họ thường là dữ liệu tốt nhất cho phần hình thế.
Ngay ở Việt Nam, mặt trời cũng có lúc ở phía Bắc
Ít người để ý rằng Việt Nam nằm trong vùng nhiệt đới, giữa xích đạo và chí tuyến Bắc. Ở những nơi như vậy, vào khoảng thời gian quanh hạ chí, mặt trời buổi trưa đi qua phía Bắc của đỉnh đầu. Theo tính toán thiên văn gần đúng, ở TP.HCM điều này xảy ra từ khoảng giữa tháng 4 đến cuối tháng 8; ở Hà Nội, gần chí tuyến hơn, chỉ khoảng từ cuối tháng 5 đến giữa tháng 7.
Điều đó có nghĩa là ở miền Nam, mặt nhà hướng Bắc vẫn nhận nắng trực tiếp vào giữa trưa trong nhiều tháng mùa mưa, còn ở miền Bắc gần như không. Đây là một lý do khiến kinh nghiệm hướng nhà của người miền Nam và miền Bắc không hoàn toàn giống nhau, dù cùng dùng sách phong thủy.
Ví dụ này cho thấy phần "hướng đón nắng" của phong thủy vốn đã phải điều chỉnh theo vĩ độ, ngay trong một quốc gia. Sang Nam bán cầu, sự điều chỉnh ấy chỉ đi thêm một bước nữa. Người hiểu nguyên lý sẽ thấy câu hỏi "đảo hay không" bớt đáng sợ.
Lập xuân, năm mới và mùa ở Nam bán cầu
Các phép tính theo năm của phong thủy, như sao bay lưu niên hay phương kiêng theo năm, thường lấy mốc Lập xuân. Lập xuân được xác định theo vị trí biểu kiến của mặt trời trên hoàng đạo, rơi vào khoảng ngày 4 tháng 2 dương lịch hằng năm. Vị trí này là thiên văn, giống nhau ở mọi nơi trên Trái Đất, nên ngày Lập xuân ở Sydney cũng là ngày Lập xuân ở Hà Nội.
Cái khác là ý nghĩa mùa. Ở Bắc bán cầu, Lập xuân là lúc khí trời bắt đầu chuyển ấm; ở Nam bán cầu, đó là giữa đến cuối mùa hè. Một số người đề xuất dời mốc năm theo mùa thực tế, nhưng cách này ít được dùng, vì nó phá vỡ sự thống nhất của lịch can chi mà người dùng ở khắp nơi vẫn chung nhau.
Trong thực tế, phần lớn gia đình người Việt ở Úc vẫn đón Tết, cúng rằm, tính năm theo âm lịch như ở quê, chỉ điều chỉnh việc bày biện theo thời tiết. Với phong thủy theo năm, cách đơn giản nhất là giữ nguyên lịch, và nhớ rằng đây là lớp quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
Người Việt ở Úc, New Zealand nên làm thế nào
Nếu bạn sắp mua, thuê hay sửa nhà ở Nam bán cầu và muốn tham khảo phong thủy, các bước sau giúp tránh rối:
- Ưu tiên phần khí hậu: phòng sinh hoạt nhận nắng phía Bắc vào mùa đông, phòng ngủ tránh nắng chiều phía Tây vào mùa hè; điều này cũng là khuyến nghị phổ biến của các hướng dẫn nhà ở tiết kiệm năng lượng tại Úc.
- Nếu dùng Bát trạch hay Huyền không, quyết định từ đầu sẽ giữ nguyên hay đảo, rồi theo một cách cho mọi phép tính. Trộn hai cách là nguồn rối lớn nhất.
- Khi mời người tư vấn, hỏi rõ họ theo cách nào và vì sao.
- Đo hướng bằng la bàn hoặc ứng dụng, ghi rõ là bắc từ hay bắc thật, vì độ lệch từ ở Úc, New Zealand khác Việt Nam.
- Với bàn thờ gia tiên, nhiều gia đình giữ theo nếp nhà ở quê và chọn vị trí trang nghiêm, vững chãi, không quá bận tâm chuyện đảo hướng.
- Tuân thủ quy định xây dựng, phòng cháy và hợp đồng thuê nhà ở nơi bạn sống trước mọi thay đổi.
Điều quan trọng nhất là nhất quán và hiểu lý do. Một ngôi nhà đón nắng ấm mùa đông, thoáng gió mùa hè, an toàn và hợp pháp là nền tốt theo bất kỳ cách hiểu nào.
Câu hỏi thường gặp
Ở Úc xem phong thủy có cần đảo hướng không?
Hiện có hai cách: giữ nguyên các phép tính theo la bàn, hoặc đảo phần ngũ hành gắn với khí hậu vì phía nắng ấm ở Úc là phía Bắc. Không có quy ước chung cho mọi phái. Bạn nên chọn một cách, hỏi rõ người tư vấn theo cách nào và dùng nhất quán.
Nhà hướng Bắc ở Úc có tốt không?
Về khí hậu, mặt nhà hoặc phòng sinh hoạt hướng Bắc ở Úc nhận nắng ấm mùa đông và dễ che nắng mùa hè, nên được nhiều người ưa chuộng. Theo các phép tính phong thủy, hướng Bắc tốt hay không còn tuỳ phái và tuỳ cung phi; đó là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người.
La bàn ở Nam bán cầu có chỉ ngược không?
Không. Kim la bàn luôn chỉ theo từ trường Trái Đất về phía cực từ Bắc, ở Nam bán cầu cũng vậy. Điều khác là độ lệch giữa bắc từ và bắc thật ở mỗi nơi một khác, nên khi cần chính xác, hãy tra độ lệch từ của địa phương.
Cung phi có thay đổi khi sống ở nước ngoài không?
Không. Cung phi tính theo năm sinh và giới tính, không phụ thuộc nơi bạn đang sống. Thứ có thể khác là cách người tư vấn đặt phương vị lên ngôi nhà ở Nam bán cầu, tuỳ họ giữ nguyên hay đảo.
Tết ở Úc rơi vào mùa hè thì cách bày Tết theo phong thủy có khác không?
Lịch âm và ngày Tết vẫn giữ nguyên, chỉ mùa thực tế khác. Nhiều gia đình người Việt ở Úc điều chỉnh theo thời tiết: chọn hoa chịu nóng, để nhà thoáng, cẩn thận với nến, nhang vào ngày nắng gắt dễ cháy. Phần ý nghĩa đón năm mới thì giữ như ở quê.
Người tư vấn ở Việt Nam xem online cho nhà ở Úc có ổn không?
Có thể tham khảo, nhưng hãy hỏi họ có tính tới việc nhà nằm ở Nam bán cầu không và theo cách giữ nguyên hay đảo. Phần hình thế như nắng, gió, cảnh quan xung quanh rất khó đánh giá qua ảnh, nên bạn cần tự quan sát kỹ.