Cây xương rồng không hút được bức xạ từ máy tính hay điện thoại, và vài chậu cây trong phòng không làm sạch không khí rõ rệt như lời quảng cáo. Hai niềm tin này lan rộng trong giới phong thủy văn phòng, gắn với một nghiên cứu có thật của NASA năm 1989, nhưng nghiên cứu ấy được làm trong buồng kín nhỏ và đã bị đọc rộng ra quá xa so với điều nó đo.
Cây trong nhà vẫn có giá trị thật: cho mắt nghỉ, làm không gian dễ chịu, gắn người ở với thiên nhiên. Theo quan niệm phong thủy, cây xanh mang hành Mộc, tượng trưng cho sinh khí; đó là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Bài này tách phần biểu tượng ấy khỏi những lời hứa kỹ thuật không đứng vững, để bạn chọn cây vì đúng lý do.
Nghiên cứu NASA năm 1989 thật ra đã làm gì
Cuối thập niên 1980, nhóm của nhà khoa học B. C. Wolverton làm việc với NASA nghiên cứu cách giữ không khí sạch trong những không gian kín như trạm vũ trụ. Họ đặt từng chậu cây vào buồng thử kín, thể tích chỉ khoảng một mét khối, bơm vào một lượng hoá chất bay hơi như benzen, formaldehyde, trichloroethylene, rồi đo nồng độ giảm theo thời gian.
Kết quả cho thấy nồng độ trong buồng giảm đáng kể sau vài giờ đến một ngày. Báo cáo cũng ghi nhận vai trò của vi sinh vật trong đất và vùng rễ, chứ không chỉ của lá. Từ đây xuất hiện các danh sách "cây lọc không khí theo NASA" gồm lưỡi hổ, trầu bà, lan ý, cau tiểu trâm, dây nhện và nhiều loại khác.
Điểm mấu chốt là bối cảnh: buồng kín, không có trao đổi khí với bên ngoài, thể tích rất nhỏ so với một căn phòng thật. Trong nhà ở, không khí luôn được thay một phần qua khe cửa, cửa sổ, quạt hút. Lượng không khí được đổi theo cách đó lớn hơn rất nhiều so với phần một chậu cây xử lý được. Báo cáo gốc không nói vài chậu cây thay được thông gió cho một căn hộ; đó là cách đọc của người truyền tai sau này.
Các đánh giá sau này nói gì về cây và không khí trong nhà
Năm 2019, hai nhà nghiên cứu Bryan Cummings và Michael Waring ở Đại học Drexel (Mỹ) tổng hợp lại hàng chục thí nghiệm buồng kín về cây và hoá chất bay hơi, rồi quy đổi kết quả ra điều kiện của một toà nhà bình thường. Ước tính của họ cho thấy cần khoảng từ 10 đến 1.000 cây trên mỗi mét vuông sàn mới đạt mức làm sạch tương đương lượng gió trao đổi thông thường của toà nhà. Nói cách khác, mở hé cửa sổ hay chạy quạt hút có tác dụng lớn hơn nhiều so với kê thêm chậu cây.
Điều này không có nghĩa cây vô dụng. Cây hấp thụ một phần hoá chất, đất và vi sinh vật cũng có vai trò, chỉ là ở mức nhỏ trong căn phòng thật. Các tổ chức y tế công cộng khi hướng dẫn giảm ô nhiễm không khí trong nhà thường xếp ưu tiên theo thứ tự: bớt nguồn ô nhiễm (khói thuốc, bếp than, sơn mới, keo dán), tăng thông gió, rồi mới đến lọc không khí bằng thiết bị.
Một ý ít được nói: chậu cây tưới quá nhiều, đất luôn ướt có thể làm tăng độ ẩm cục bộ và tạo chỗ cho nấm mốc, ruồi giấm, muỗi nếu đĩa lót đọng nước. Với khí hậu nồm của miền Bắc, đây là điều cần tính khi đặt nhiều cây trong phòng ngủ đóng kín.
Vì sao xương rồng không "hút" được bức xạ
Bức xạ từ thiết bị không đi theo đường thẳng vào cây. Màn hình, máy tính, điện thoại, bộ phát wifi phát ra sóng vô tuyến và ánh sáng theo nhiều hướng. Một vật đặt cạnh thiết bị chỉ chắn được phần nhỏ đi qua chính nó, như bàn tay che một bóng đèn không làm cả phòng tối. Cây không có cơ chế nào kéo sóng về phía mình.
Màn hình hiện nay hầu như không phát tia X. Lời khuyên đặt xương rồng cạnh máy tính lan rộng thời màn hình ống (CRT), loại màn hình có phát ra lượng tia X rất nhỏ và vẫn phải nằm trong giới hạn an toàn. Màn hình phẳng ngày nay không dùng ống phóng điện tử nên vấn đề đó không còn.
Sóng điện thoại và wifi là bức xạ không ion hoá. Đây là loại sóng có năng lượng thấp, khác hẳn tia X hay phóng xạ. Các giới hạn phơi nhiễm do cơ quan quốc tế khuyến nghị được đặt ra cho loại sóng này; thiết bị dân dụng phải đáp ứng khi lưu hành. Nếu bạn vẫn lo, cách có tác dụng là để điện thoại xa đầu giường, không phải đặt cây cạnh nó.
Gai xương rồng không phải ăng-ten. Có lời giải thích rằng gai xương rồng "thu sóng". Gai là lá biến đổi để giảm mất nước ở vùng khô, không có tính chất điện từ đặc biệt. Đây là ví dụ điển hình của việc gán chức năng cho một hình dáng gợi liên tưởng.
Vì sao ngộ nhận về cây hút bức xạ lan nhanh
Lời khuyên đặt xương rồng cạnh máy tính xuất hiện vào thời máy tính cá nhân mới vào văn phòng, khi người ta còn lo lắng mơ hồ về "sóng" và "tia" phát ra từ thiết bị lạ. Một chậu cây nhỏ, rẻ, dễ chăm là cách giải toả nỗi lo ấy vừa vặn: làm được ngay, không tốn kém, lại có vẻ "tự nhiên". Lời khuyên lan từ người này sang người khác, rồi được cửa hàng cây cảnh in lên bảng giới thiệu.
Phong thủy văn phòng góp thêm một lớp nghĩa: cây là hành Mộc, đặt ở bàn làm việc để "cân bằng" hành Kim của máy móc. Đây là cách đọc theo ngũ hành, một quan niệm, không phải phép đo. Khi hai lớp này trộn vào nhau, "cây hợp ngũ hành" biến thành "cây chặn bức xạ", và phần quan niệm khoác lên mình vẻ khoa học.
Ngộ nhận về cây lọc không khí lại lan theo đường khác: tiêu đề báo chí rút gọn kết quả của NASA thành "cây làm sạch không khí", rồi danh sách cây được chia sẻ như một đơn thuốc. Ít ai đọc tới đoạn nói về buồng thử một mét khối. Đây là ví dụ quen thuộc của việc một kết quả đúng trong điều kiện hẹp bị kéo ra ngoài điều kiện đó.
Đối chiếu nhanh các lời truyền về cây trong nhà
Bảng dưới gom những câu hay gặp trên mạng và trong cửa hàng cây cảnh, đặt cạnh điều đã biết. Phần "theo phong thủy" là quan niệm, ghi để bạn thấy mỗi câu thuộc lớp nào:
| Lời truyền | Điều đã biết | Nên hiểu thế nào |
|---|---|---|
| Xương rồng hút bức xạ máy tính | Không có cơ chế, không có bằng chứng | Đặt vì thích dáng cây; theo phong thủy cây gai thường không đặt sát chỗ ngồi |
| Một chậu lưỡi hổ lọc sạch phòng ngủ | Tác dụng rất nhỏ so với thông gió | Chọn vì dễ chăm, chịu thiếu sáng |
| Cây nhả khí độc ban đêm | Cây hô hấp ra lượng CO2 rất nhỏ | Không đáng lo với vài chậu; lo ẩm, mốc hơn |
| Cây hút hết mùi sơn nhà mới | Mùi sơn giảm chủ yếu nhờ thời gian và gió | Mở cửa, chờ khô, dùng sơn ít mùi |
| Nhiều cây là nhiều sinh khí | Cây giúp tâm lý dễ chịu | Vừa đủ chăm được; cây chết, héo thì phản tác dụng |
Cột cuối không bảo bạn bỏ cây. Nó chỉ đổi lý do chọn cây từ "để lọc, để chắn" sang "để nhìn, để chăm, để thấy dễ chịu". Với lý do đó, bạn sẽ chọn đúng số chậu mình chăm nổi.
Muốn không khí trong nhà sạch hơn thì làm theo thứ tự nào
Nếu mục tiêu thật là không khí, đây là thứ tự hiệu quả hơn so với mua thêm cây:
- Bớt nguồn: không hút thuốc trong nhà, không đốt than, hạn chế nhang khói trong phòng kín, chọn sơn và keo ít hoá chất bay hơi.
- Đổi gió: mở cửa sổ ở hai phía đối nhau vào lúc không khí ngoài trời sạch, bật quạt hút khi nấu ăn và khi tắm.
- Giữ ẩm vừa phải: mùa nồm đóng cửa lúc ẩm cao, dùng máy hút ẩm nếu cần, lau khô sàn và tường đọng nước.
- Lọc khi cần: với ngày bụi mịn cao, máy lọc có màng HEPA chọn theo diện tích phòng hiệu quả hơn hẳn cây.
- Cuối cùng mới là cây: chọn loại hợp ánh sáng phòng, đất thoát nước tốt, đĩa lót không đọng nước.
Theo cách nhìn của phong thủy, một căn phòng thông thoáng, đủ sáng, không ẩm chính là chỗ "khí lưu thông". Cây đặt vào căn phòng như vậy mới tươi lâu; cây đặt vào phòng bí sẽ là chậu đầu tiên héo.
Chọn cây trong nhà vì đúng lý do
Vì mắt và tâm lý. Nhiều nghiên cứu về thiết kế ưa sinh học cho thấy có cây xanh trong tầm nhìn giúp người ta thấy dễ chịu hơn. Đây là lý do chính đáng nhất để đặt cây cạnh bàn làm việc.
Vì ánh sáng của phòng. Phòng thiếu sáng hợp lưỡi hổ, kim tiền, trầu bà; bậu cửa nhiều nắng hợp xương rồng, sen đá. Chọn sai ánh sáng thì cây vàng lá, và một chậu cây ốm yếu chẳng mang ý nghĩa tốt nào.
Vì an toàn. Nhà có trẻ nhỏ, chó mèo cần tránh cây có nhựa gây kích ứng hoặc độc khi nhai lá. Chậu lớn đặt cao phải chắc, không đổ.
Vì sức chăm của bạn. Một chậu cây khoẻ cần tưới đúng, lau lá, xoay chậu cho đều nắng, thay đất sau một thời gian. Người hay đi công tác nên chọn cây chịu hạn; gia đình bận rộn nên giữ số chậu ít mà tươi. Nhiều chậu mà nửa số héo thì vừa tốn công vừa làm phòng trông bề bộn.
Vì ý nghĩa bạn thích. Nếu bạn thích ý nghĩa hành Mộc, sinh khí, tài lộc gắn với một loại cây, cứ đặt nó như một biểu tượng. Chỉ cần đừng tin rằng nó đang thay bạn làm việc của cửa sổ và quạt hút.
Câu hỏi thường gặp
Đặt xương rồng cạnh máy tính có giảm bức xạ không?
Không. Cây không có cơ chế kéo hay hấp thụ sóng từ thiết bị, và màn hình phẳng hiện nay hầu như không phát tia X như màn hình ống ngày trước. Muốn giảm phơi nhiễm, hãy ngồi cách màn hình vừa đủ, để điện thoại xa người khi ngủ.
Cây lưỡi hổ có lọc không khí phòng ngủ không?
Lưỡi hổ có hấp thụ một phần hoá chất trong thí nghiệm buồng kín, nhưng trong phòng thật tác dụng rất nhỏ so với gió trao đổi qua cửa. Đây vẫn là cây dễ chăm, chịu thiếu sáng, hợp đặt phòng ngủ nếu bạn không tưới quá nhiều.
Để cây trong phòng ngủ ban đêm có nguy hiểm không?
Vài chậu cây hô hấp ban đêm thải ra lượng CO2 rất nhỏ, không đáng kể so với hơi thở của một người. Điều đáng để ý hơn là đất ẩm, đĩa lót đọng nước gây mốc và muỗi. Nếu phòng đóng kín lâu, hãy giữ số chậu vừa phải.
Danh sách cây lọc không khí của NASA có sai không?
Danh sách đó dựa trên thí nghiệm có thật, nên không phải bịa. Chỗ sai nằm ở cách hiểu: kết quả trong buồng kín một mét khối bị suy rộng thành "vài chậu cây làm sạch cả căn hộ". Các đánh giá sau này cho thấy muốn đạt mức đó cần số cây lớn đến mức không thực tế.
Theo phong thủy có nên đặt xương rồng trong nhà không?
Nhiều sách phong thủy dân gian khuyên không đặt cây gai sát chỗ ngồi, giường ngủ, cửa chính vì hình nhọn gợi cảm giác không yên; đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người. Lý do thực tế là gai dễ đâm vào tay trẻ nhỏ. Đặt ở bậu cửa sổ nhiều nắng là chỗ hợp với cả cây lẫn người.
Có nên mua máy lọc không khí thay cho cây?
Hai thứ phục vụ mục đích khác nhau. Máy lọc có màng HEPA giảm bụi mịn rõ rệt nếu chọn đúng công suất theo phòng, còn cây phục vụ tâm lý và thẩm mỹ. Trước cả hai, bớt nguồn ô nhiễm và tăng thông gió là việc nên làm đầu tiên.