Ngày không khí ngoài trời ô nhiễm nặng, mở toang cửa có thể đưa bụi mịn vào nhà nhiều hơn; khi đó nên đóng bớt cửa, thông gió vào giờ không khí đỡ hơn, và giảm các nguồn bụi ngay trong nhà như chiên rán, đốt hương, đốt vàng mã, hút thuốc. Máy lọc không khí có màng lọc tốt giúp giảm bụi mịn trong một phòng đóng cửa, hiệu quả nhất khi đặt ở phòng ngủ và chạy trong lúc ngủ.
Phong thủy có lời khuyên quen thuộc: mở cửa đón khí mới, nhà phải thông thoáng. Lời khuyên ấy ra đời khi không khí ngoài trời sạch hơn trong nhà. Ở các đô thị lớn những ngày bụi mù, quan hệ ấy có lúc đảo ngược. Bài này giải thích bụi mịn PM2.5 là gì, nguồn bụi trong nhà, cách quyết định đóng hay mở cửa theo chỉ số chất lượng không khí, và cách đặt máy lọc cho hiệu quả.
Bụi mịn PM2.5 và vì sao nó đáng để ý
PM2.5 là các hạt bụi có đường kính từ khoảng 2,5 micromet trở xuống, nhỏ hơn sợi tóc rất nhiều lần. Do nhỏ, chúng đi sâu vào phổi; các nghiên cứu dịch tễ học trên nhiều nước đã gắn phơi nhiễm PM2.5 lâu dài với bệnh hô hấp và tim mạch. Bộ hướng dẫn chất lượng không khí của WHO năm 2021 đặt mức khuyến nghị trung bình năm là 5 microgam trên mét khối và trung bình 24 giờ là 15 microgam trên mét khối, thấp hơn nhiều so với mức thường gặp ở các đô thị lớn.
Bụi mịn ngoài trời đến từ giao thông, công nghiệp, xây dựng, đốt rơm rạ, đốt rác, và tích lại nhiều hơn vào những ngày lặng gió, nghịch nhiệt mùa đông ở miền Bắc. Bụi ngoài trời lọt vào nhà qua cửa mở, khe hở, và theo người ra vào.
Một điểm hay bị bỏ qua: bụi mịn không lắng nhanh như bụi thô. Hạt bụi đất cát bạn thấy được trên mặt bàn rơi xuống trong ít phút, còn hạt PM2.5 có thể lơ lửng nhiều giờ trong một phòng kín. Vì vậy một phòng nhìn sạch bóng vẫn có thể chứa nhiều bụi mịn, và cảm giác bằng mắt không thay được con số đo.
Người ta thường chỉ nghĩ tới bụi ngoài trời, nhưng trong nhà cũng có những nguồn bụi mịn rất mạnh, có lúc vượt xa mức ngoài đường trong vài chục phút. Hiểu cả hai nguồn giúp bạn biết khi nào nên đóng cửa, khi nào nên mở.
Nguồn bụi mịn ngay trong nhà
Những nguồn dưới đây quen thuộc trong nhà Việt. Mức độ là ước lượng tương đối, phụ thuộc lượng đốt, thời gian và thông gió.
| Nguồn | Mức tạo bụi | Cách giảm |
|---|---|---|
| Chiên, rán, xào lửa lớn | Cao trong lúc nấu | Hút mùi thổi ra ngoài, bật trước khi nấu, tắt sau một lúc |
| Đốt hương, nhang vòng | Cao khi đốt nhiều nén, phòng kín | Thắp ít nén, phòng thờ thông gió, không đốt trong phòng ngủ |
| Đốt vàng mã trong nhà, ban công kín | Rất cao | Đốt ở nơi thoáng, đúng quy định khu dân cư, hoặc giảm lượng |
| Hút thuốc lá trong nhà | Rất cao, bám lâu vào đồ vải | Không hút trong nhà, kể cả cạnh cửa sổ |
| Nến, tinh dầu đốt, nhang muỗi | Trung bình đến cao | Dùng ít, thay nhang muỗi bằng màn, lưới chống muỗi |
| Quét nhà bằng chổi khô | Làm bụi lắng bay lên lại | Lau ẩm hoặc hút bụi có lọc tốt |
Theo phong thủy, hương trầm trên bàn thờ là phần của nếp thờ cúng, không ai bảo bỏ. Điều có thể làm là thắp vừa phải, chọn hương ít khói, mở thông gió phòng thờ và không để phòng thờ thông thẳng vào phòng ngủ đóng kín.
Lời khuyên "đón gió" của phong thủy trong ngày bụi
Phong thủy coi nhà kín, khí không lưu thông là điều nên tránh, và khuyên mỗi ngày mở cửa đón khí mới. Trong phần lớn ngày trong năm, ở phần lớn nơi, lời khuyên này đúng: không khí trong nhà tích CO2, hơi ẩm và bụi do sinh hoạt, cần được thay. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, nhưng phần thông gió có cơ sở rõ.
Ngày ô nhiễm nặng, cần hiểu "đón khí" theo nghĩa chọn lúc. Thay vì mở cửa cả ngày, bạn mở ngắn mười, mười lăm phút vào giờ chỉ số chất lượng không khí thấp hơn, thường là khi có gió, sau mưa, hoặc tránh giờ cao điểm giao thông; đóng lại khi chỉ số lên cao. Nhà nằm sát đường lớn thì mở cửa phía sau, phía xa đường.
Phong thủy cũng có khái niệm khí "xấu" từ bên ngoài đi vào nhà, như khí từ đường lớn đâm thẳng vào cửa. Người xưa không đo được bụi, nhưng nhà sát đường lớn, ngã ba thực tế hứng nhiều bụi và khói xe hơn. Một hàng cây, bức tường thấp, lớp cửa lưới mịn ở mặt tiền có tác dụng thật trong việc giảm bụi thô lọt vào.
Quyết định đóng hay mở cửa theo chỉ số AQI
Chỉ số chất lượng không khí (AQI) gộp nồng độ nhiều chất thành một thang điểm, có trên các ứng dụng thời tiết và trang quan trắc của cơ quan môi trường. Thang AQI của Việt Nam và của một số nước khác cách tính không hoàn toàn giống nhau, nên khi so, bạn dùng cùng một nguồn. Cách dùng đơn giản:
- Xem chỉ số trạm gần nhà nhất, không chỉ con số chung của cả thành phố.
- Mức tốt, trung bình: thông gió bình thường, mở cửa đối lưu buổi sáng và chiều.
- Mức kém: mở ngắn, chọn giờ chỉ số thấp nhất trong ngày; người nhạy cảm hạn chế ra ngoài.
- Mức xấu trở lên: đóng cửa, chạy máy lọc ở phòng có người, giảm nấu chiên rán và đốt hương; vẫn thông gió ngắn khi nấu nướng xong hoặc khi chỉ số giảm.
- Theo dõi xu hướng: nhiều ứng dụng có dự báo theo giờ; chọn khung đẹp nhất trong ngày để mở cửa.
Đóng cửa không có nghĩa là ngừng hẳn thông gió nhiều ngày liền; phòng kín nhiều người vẫn tích CO2 và hơi ẩm. Cân giữa bụi ngoài trời và không khí tù trong nhà là việc phải làm hằng ngày vào mùa ô nhiễm.
Đặt và dùng máy lọc không khí cho hiệu quả
Chọn theo diện tích và CADR. Chỉ số CADR cho biết lưu lượng không khí sạch máy tạo ra mỗi giờ. Máy nhỏ đặt trong phòng lớn sẽ gần như không thay đổi được gì. Đọc khuyến nghị diện tích của nhà sản xuất và chọn dư một chút.
Ưu tiên phòng ngủ. Người ta ở trong phòng ngủ nhiều giờ liền mỗi đêm, cửa đóng, nên máy lọc đặt ở đây có lợi nhất. Chạy máy từ trước giờ ngủ một lúc.
Đóng cửa phòng khi chạy máy. Máy lọc làm sạch không khí trong một thể tích nhất định; mở cửa thông ra ngoài khi trời ô nhiễm thì máy phải lọc liên tục không khí bẩn mới vào.
Đặt chỗ thoáng. Cách tường, cách rèm một khoảng theo hướng dẫn, không đặt nép góc hay sau sofa. Không cần đặt sát đầu giường; máy chạy êm ở mức vừa cả đêm tốt hơn máy chạy mạnh rồi tắt.
Thay lõi đúng hạn. Màng lọc đầy bụi làm giảm lưu lượng. Lõi than hoạt tính để khử mùi bão hoà theo thời gian. Ghi ngày lắp lõi để nhớ.
Dè chừng máy tạo ôzôn. Một số thiết bị quảng cáo "làm sạch" bằng cách tạo ôzôn; ôzôn là chất kích ứng đường thở. Chọn máy lọc cơ học bằng màng lọc, không cần chức năng tạo ôzôn.
Chặn bụi từ ngoài lọt vào: khe hở, cửa lưới và thói quen ra vào
Đóng cửa chỉ có ích khi nhà tương đối kín. Nhiều nhà phố có khe hở lớn ở chân cửa, mép khung nhôm kính, lỗ chờ điều hoà, ô thoáng trên cửa đi và giếng trời không có kính. Những ngày gió bụi, bạn có thể thấy một vệt bụi mỏng trên bậu cửa sổ dù cửa vẫn đóng; đó là dấu hiệu khe hở đang cho bụi lọt vào.
Cách làm đơn giản là đi một vòng quanh nhà vào ngày có gió, đưa tay dọc mép cửa để cảm nhận luồng gió lùa, rồi dán ron cao su ở mép cánh, lắp chổi chặn chân cửa, bịt lại các lỗ chờ ống không dùng. Ô thoáng trên cửa đi và giếng trời không kính nên có cách che được khi cần, không bịt chết, vì những ngày không khí tốt chúng vẫn là đường thoát nhiệt, thoát ẩm quan trọng.
Phong thủy coi cửa chính là miệng khí của nhà, khuyên giữ lối vào sạch sẽ, gọn gàng. Ở góc độ bụi, lối vào là nơi bụi đường theo giày dép, quần áo và bánh xe đi vào nhiều nhất. Để giày dép ở ngoài hoặc ngay sát cửa, có thảm chùi chân, dắt xe máy vào khu riêng tách khỏi phòng khách là những việc nhỏ giúp giảm bụi thô trong nhà. Đây là quan niệm, mức tin tuỳ mỗi người, nhưng việc giữ lối vào sạch thì có lợi rõ ràng.
Ngày bụi, lau nhà bằng khăn ẩm thay cho quét chổi khô, giặt rèm và vỏ gối thường hơn một chút, và đừng phơi chăn nệm ngoài ban công sát đường lớn vào những giờ chỉ số chất lượng không khí cao.
Bếp, phòng thờ và phòng ngủ: sắp xếp lại luồng khí trong nhà
Trong nhà ống nhiều tầng, không khí nóng có xu hướng bốc lên theo cầu thang. Khói bếp ở tầng trệt, khói hương ở phòng thờ tầng trên đều có thể đi theo cầu thang và lọt vào phòng ngủ nếu cửa phòng mở. Phong thủy hay khuyên bếp không đối diện phòng ngủ, phòng thờ yên tĩnh và tách biệt; ở góc độ không khí, các khuyên này có thêm lý do: tách nguồn khói khỏi chỗ ngủ.
Việc làm được: đóng cửa phòng ngủ khi nấu nướng và thắp hương; lắp quạt hút có ống thổi ra ngoài cho bếp và phòng thờ nếu phòng thờ kín; không để than hoạt tính, khay hương, nhang muỗi trong phòng ngủ. Khi nấu xong, mở cửa bếp ra ngoài trời một lúc nếu không khí bên ngoài không quá xấu.
Với gia đình có trẻ nhỏ, người già, người có bệnh hô hấp, tim mạch, mùa ô nhiễm là lúc nên chú ý nhiều hơn. Nếu thấy ho, khó thở tăng lên trong những ngày bụi, nên liên hệ bác sĩ thay vì tự xử lý.
Câu hỏi thường gặp
Ngày ô nhiễm có nên mở cửa sổ không?
Nên hạn chế mở lâu khi chỉ số chất lượng không khí ở mức xấu. Mở ngắn vào giờ chỉ số thấp hơn, phía xa đường lớn, để vẫn thay được không khí trong nhà. Đóng cửa hoàn toàn nhiều ngày liền cũng không tốt vì không khí tù tích lại.
Máy lọc không khí có thay được việc mở cửa thông gió không?
Không hoàn toàn. Máy lọc giữ bụi và một số mùi, nhưng không giảm khí CO2 hay hơi ẩm. Ngày ô nhiễm, máy lọc giúp giảm bụi trong phòng kín; khi không khí ngoài trời tốt lên, vẫn cần mở cửa thay khí.
Thắp hương hằng ngày có làm không khí trong nhà xấu đi không?
Hương khi cháy tạo khói và bụi mịn, nhiều hay ít tuỳ loại hương, số nén và độ thông gió. Thắp vừa phải, phòng thờ có lối thoát khói và tách khỏi phòng ngủ là cách giữ được nếp thờ cúng mà giảm khói. Đây là việc tuỳ mỗi gia đình.
Cây cảnh có lọc bụi mịn trong nhà không?
Lá cây giữ lại một ít bụi trên bề mặt, nhưng vài chậu cây trong phòng không đủ làm giảm đáng kể bụi mịn so với máy lọc hay việc giảm nguồn bụi. Cây vẫn có ích cho cảm giác dễ chịu.
Đặt máy lọc không khí ở phòng khách hay phòng ngủ?
Nếu chỉ có một máy, đặt ở phòng ngủ thường có lợi nhất vì bạn ở đó nhiều giờ liền với cửa đóng. Phòng khách rộng, cửa ra vào mở nhiều, máy nhỏ khó làm sạch được. Có điều kiện thì mỗi phòng ngủ một máy phù hợp diện tích.
Đeo khẩu trang trong nhà có cần không?
Thường không cần nếu đã đóng cửa và có máy lọc. Khẩu trang lọc bụi mịn hữu ích khi ra ngoài ngày ô nhiễm, hoặc khi quét dọn bụi, sửa nhà. Người có bệnh hô hấp nên hỏi bác sĩ về cách bảo vệ phù hợp.